Dit artikel is vandaag gratis

Hoe groot is Herman Bavinck als theoloog? | Theologenblog

Prof. dr. Herman Bavinck. Foto: Nationaal Archief

Christenen binnen en buiten Nederland staan voor de vraag hoe ze de grote omwentelingen van deze tijd kunnen bezien vanuit het katholieke christelijk geloof. Het kan zomaar dat Herman Bavinck daarin belangrijker blijkt te zijn dan in Nederland gedacht.

Afgelopen 29 juli was het honderd jaar geleden dat de gereformeerde theoloog Herman Bavinck (1854-1951) overleed. Dat eeuwfeest was de aanleiding voor conferenties. Zijn grafsteen in Vlaardingen werd gerestaureerd. En een nieuwe wetenschappelijke Engelstalige biografie uit 2020 lag na een enthousiaste ontvangst nog in hoge stapels in de boekenhal bij de jaarlijkse bijeenkomsten van de Evangelical Theological Society en de American Academy of Religion, deze november.

Volgende week eindigt het grote herdenkingsjaar in Australië met een tweedaagse Bavinck Centennial Conference aan de Brisbane School of Theology. Voor wie die dat online wil bijwonen is dat fysiek een behoorlijke uitdaging. De opening van maandagochtend begint zondagavond half twaalf Nederlandse tijd, terwijl de laatste lezing voor het diner hier om half acht ’s morgens plaatsvindt. Symbolischer kan bijna niet: terwijl gelovigen en voorgangers in andere werelddelen enthousiast graven naar wat Bavinck hen te zeggen heeft, zit Nederland er slaperig bij. De vraag is natuurlijk: vanwaar dit verschil?

Versnipperde kerkelijke landschap

Wat zeker meespeelt is de versnippering van de Bavinckreceptie, die samenhangt met het versnipperde kerkelijke landschap in Nederland. De een vindt hem saai en ouderwets, anderen weer te weinig afkomstig uit de breedte van de kerk, en een derde te werelds en te weinig bevindelijk.

Een tweede, positieve factor lijkt het model dat Bavinck met zijn oudere vriend Abraham Kuyper (1837-1920) moderne gelovigen aanreikt om als christen te participeren in de plurale samenleving. Dat maakt hun werk actueel en bruikbaar. Alleen is dat in Nederland niet nieuw meer en kennen we inmiddels ook de nadelen. Hiertegen pleit overigens dat Bavincks werk veel minder politiek is dan dat van Kuyper. Het gaat hem meer om het geloof en de christelijke leer zelf.

Als het gaat over die leer, stuiten we op een derde element. Bavinck is voluit gereformeerd. Toch is zijn meer historische en Bijbels-theologische aanpak echt anders dan de wat rigide Angelsaksische, presbyteriaanse gereformeerde theologie die vertrekt vanuit de Westminster confessie. Nu zijn werk in het Engels beschikbaar is, zorgt dat overal ter wereld voor ontdekkersvreugde. Tegelijk verklaart dit niet waarom de aandacht in Nederland is weggeëbd. Het blijft immers een uitdaging om Bijbel en dogmatiek op een levende manier op elkaar te betrekken.

Kleine christelijke subcultuur

Dat brengt bij een vierde vaak gehoorde verklaring: Bavincks denken zou vooral mensen aanspreken die vanuit een kleine christelijke subcultuur contact zoeken met wat er in wetenschap en maatschappij te koop is. Dat hij zowel orthodox als modern is, maakt hem dan aantrekkelijk als identificatiefiguur. Zodra je die fase door bent, is hij niet zo interessant meer. Nu heeft Bavinck die rol in zijn eigen tijd en ook later inderdaad vervuld en beroepen gereformeerden die breder willen kijken zich graag op hem. Tegelijk geeft deze ‘ze komen er nog wel achter’-redenering blijk van Nederlandse arrogantie en bekrompenheid. Alsof onze eigen secularisatiegeschiedenis zich overal herhaalt en men elders niet wat anders in Bavinck zou kunnen ontdekken.

De oogst van Bavincks eeuwfeest is daarom vooral dat we er goed aan doen te kijken naar wat er achter de verklaringen ligt. Bavinck slaagt er goed in een complexe, veelvormige, zich snel ontwikkelende wereld te verbinden met basale grondnoties in het christelijk geloof. Dat doet hij in de taal van zijn tijd. Maar zijn tekening van het christelijke leven en denken dat in de kern bestaat uit het recht doen aan God, de Bijbel, de traditie en de eigen tijd, reikt toch een houding en manier van kijken aan die velen inspireert, ook buiten de protestantse traditie.

De vraag is natuurlijk of dat zo blijft en hoe breed het doorwerkt. Hoe dan ook staan christenen binnen en buiten Nederland samen voor de vraag hoe ze de grote omwentelingen van deze tijd kunnen bezien vanuit het katholieke christelijk geloof. Het zou zomaar kunnen dat Bavinck daarin belangrijker blijkt te zijn dan in Nederland gedacht.

Koert van Bekkum is hoogleraar Oude Testament aan de ETF Leuven. Hij schrijft dit artikel als lid van de gezamenlijke onderzoeksgroep BEST (Biblical Exegesis and Systematic Theology) van de Theologische Universiteiten in Apeldoorn en Kampen.

Nieuws

Meest gelezen