In Indonesië is ‘nationalisme’ geen vies woord, maar verbindt het juist verschillende culturen en geloven | Standplaats Indonesië

Nationalisme is in Indonesië een middel tegen uitsluiting en verdeling. Waar sommige moslims en Javanen mensen van een andere achtergrond buitensluiten, zoeken nationalisten juist naar manieren om samen te leven.

Zorgmedewerkers hijsen de Indonesische vlag, 17 augustus 2021.

Zorgmedewerkers hijsen de Indonesische vlag, 17 augustus 2021. Foto: EPA

Indonesië vierde dinsdag zijn onafhankelijkheid. Het land heeft een korte geschiedenis als moderne republiek, en misschien juist daarom een levendige herinnering aan de onafhankelijkheidstrijd en de ontstaansgeschiedenis van het land.

Vanwege corona werd de onafhankelijkheidsverklaring van 17 augustus 1945 dit jaar slechts bescheiden gevierd. Normaal gesproken zijn er allerlei festiviteiten met massa’s mensen bij het nationaal monument in Jakarta. Dit jaar was er een herdenkingsmoment, de onafhankelijkheidsverklaring werd voorgedragen, er werd een gebed uitgesproken en de Indonesische vlag werd gehesen.

Volkslied

Onafhankelijkheidsdag is niet het enige moment dat Indonesiërs het bestaan van hun land vieren. Zo wordt bij de opening van het studiejaar aan de universiteit gezamenlijk het volkslied Indonesia Raya gezongen. Iets vergelijkbaars heb ik in Nederland nog niet meegemaakt.

In Nederland wordt nationalisme vaak als iets negatiefs gezien, of in ieder geval als iets dat niet te sterk of extreem mag zijn. Nationalisme wordt in Nederland meestal geassocieerd met extreemrechts, met uitsluiting van groepen en vooroordelen over alles wat vreemd is.

Nationalistische buurt

In Indonesië ligt dat heel anders. Een voorbeeld. Sinds een paar maanden kijk ik af en toe naar advertenties voor huurwoningen in Yogyakarta. Vanzelfsprekend wordt in die advertenties vaak informatie gegeven over de buurt waarin de woning staat.

Een beschrijving die ik veel tegenkom is ‘lingkungan nasionalis’ (nationalistische buurt). Dit houdt in dat de buurt open en verwelkomend is voor mensen van diverse etnische en religieuze achtergronden.

Indonesische nationalisme is juist een middel tegen uitsluiting en verdeling. Want openheid is niet vanzelfsprekend in Indonesië; sommige wijken en buurten zijn exclusief voor moslims of mensen met Javaanse achtergrond.

De islam is de belangrijkste godsdienst in Indonesië, en sommige Indonesische moslims hebben te weinig oog voor andere religies. Uit onderzoek uit 2013 blijkt dat meer dan 90 procent van de Indonesiërs niet bevriend is met christenen of hindoes. Bovendien wil meer dan 65 procent liever geen kerk of tempel in de buurt en meer dan 30 procent wil überhaupt geen niet-islamitische buren.

Indonesisch nationalisme wordt dus gezien als een houding die in direct contrast staat met islamitisch en Javaans exclusivisme.

Staatsideologie Pancasila

Dat Indonesisch nationalisme open staat voor mensen van andere achtergronden blijkt ook uit de Indonesische staatsideologie Pancasila. Dat is een ideologie ontstaan onder Soekarno (1901-1970), de eerste president van Indonesië na de onafhankelijkheidsverklaring van 1945. Hij was een van de voornaamste onafhankelijkheidsstrijders en voorvechters van Indonesisch nationalisme.

Als iemand zegt een ‘Pancasilaist’ te zijn, wordt bedoeld dat hij positief denkt over religieuze diversiteit en liever geen vermenging van religie en politiek ziet. Vergelijkbaar: een ‘Pancasila-familie’ wordt doorgaans gezien als een familie met mensen van een verschillende religieuze tradities.

Dwingend nationalisme

Toch zou het te makkelijk zijn om te doen alsof Indonesisch nationalisme volledig inclusief is, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Nederlands nationalisme. In diverse gebieden in Indonesië wordt het nationalisme juist als dwingend ervaren. De Indonesische rood-witte vlag Bendera Merah-Putih, die in Java met trots wordt gehesen, wordt in sommige delen van Papoea juist gezien als symbool van staatsonderdrukking. De Papoeaanse Morgenstervlag, geliefd door zelfbewuste Papoea’s, is ondertussen verboden door Indonesië.

Het is natuurlijk niet vreemd dat in Papoea de ontstaansgeschiedenis van Indonesië anders wordt ervaren. Het gebied viel nog tot 1962 onder Nederlands bewind; zeventien jaar nadat de rest van Indonesië dat in 1945 onafhankelijkheid uitriep. Bovendien kreeg het gebied vervolgens geen autonomie, maar werd het in 1963 overgedragen aan Indonesië. De rest van het land had dus een behoorlijke voorsprong wat eenwording betreft ten opzichte van Papoea, om het mild uit te drukken

Gebed bij de herdenking van onafhankelijkheid

O Allah, Meest Barmhartige God Deze morgen knielen wij, de leiders en alle mensen van deze natie neer, steken onze handen op en geven wij lof. We zijn dankbaar voor de 76 jaar onafhankelijkheid van onze natie en staat, evenals voor de talloze zegeningen die over het moederland zijn uitgestort. O Allah, Meest Barmhartige Heer Geef ons het inzicht dat de herdenking van de proclamatie van de onafhankelijkheid een impuls kan zijn om solidariteit en eenheid te versterken. Onze genade is helderheid van hart en helderheid van denken, in het beoefenen van de waarden van Pancasila en de grondwet van 1945 als richtlijnen in het leven van de natie en staat, binnen de eenheid van de Republiek Indonesië. O Allah, Meest Genadige Heer Dit land heeft een doel, maak het gemakkelijk om dit doel te bereiken. Red onze archipel van rampen en ellende. Hef deze Covid-19-pandemie op, zodat we terug kunnen naar normale activiteiten Versterk het gevoel van liefde voor het vaderland, laat tolerantie floreren, alsmede solidariteit en wederzijdse samenwerking bij de opbouw van de natie. Zodat een sterk en groots Indonesia te realiseren is. O Allah, Almachtige God Laat ons niet in eenzaamheid en hulpeloosheid achter. Geef ons richting en kracht om dit land naar vooruitgang te leiden. O Allah, Meest Vergevingsgezinde Heer Vergeef al onze zonden De zonden van onze ouders en leraren. Vergeef de leiders van onze natie. Accepteer onze goede dagen en de strijd van de martelaren van onze natie, degenen die hun lichaam, bloed en tranen hebben opgeofferd in een poging om dit land te bevrijden, Ontvang ze in Uw paradijs, verheerlijk hun positie bij U. O Allah... We blijven hopen op uw overvloed aan genade We blijven vragen om Uw volledige vergeving Moge U ook de gebeden van Uw dienaren beantwoorden. Amen. Het gebed is uitgesproken door Yaqut Cholil Qoumas, minister van Religie

Terwijl onafhankelijkheid in Indonesië al geruime tijd een feit is en jaarlijks op 17 augustus gevierd kan worden, is autonomie en zelfbeschikking in Papoea nog slechts een droom. Het zou mooi zijn als Papoea’s ooit ook eens de nationale trots kunnen ervaren die andere Indonesiërs nu al decennialang genieten.