In de gereformeerde kerk van Hemelum zit al 20 jaar een orthodox klooster

Vader Jewsewy leeft sinds 1999 in het klooster van Hemelum. ,,Goddelijke voorzienigheid heeft ons dit mogelijk gemaakt. Ooit was dit kloostergebouw in gebruik van de Gereformeerde Kerk.”

Interieur van het Russisch-orthodox Klooster in Hemelum. Foto: Niels de Vries

Interieur van het Russisch-orthodox Klooster in Hemelum. Foto: Niels de Vries

Wat betekent deze kerk voor u persoonlijk?

,,Ik woon, werk en leef hier nu al bijna twintig jaar. Het kerkgebouw is een klooster geworden. Ik heb het in de afgelopen jaren zien uitgroeien van een afgelegen oord tot een plek die nu eigenlijk voor onze gelovigen heel centraal gelegen is. Voor mij als monnik blijft het klooster altijd het vertrek- en eindpunt van mijn bestaan, waarin de dagelijkse diensten – zowel de gebeden als werkzaamheden – mijn monniksleven hier schragen.

Nu bijna dertig jaar geleden ben ik begonnen als monnik in een orthodox klooster in het grensgebied van Wit-Rusland en Polen. Nu staat hier in Fryslân mijn geestelijk (t)huis, zonder overigens mijn oude stek te vergeten.”

Wat is er te zeggen de geschiedenis van de kloosterkerk?

,,Het kerkgebouw zelf stamt uit 1889 en is door ons in 1999 als klooster in gebruik genomen. Vooral de kerk als heiligende ruimte voor gebed en erediensten is het meest opvallende onderdeel. Vaak denken bezoekers bij een klooster aan een groot complex met lange gangen en hoge gewelven met meerdere monniken. Maar men moet dan niet vergeten dat de meeste kloosters klein zijn begonnen. Als we de oude kloosters op de Griekse eilanden of op de Balkan in de heuvels en bergen bekijken, dan zien we vaak gebouwen die meer de omvang hebben van onze Hemelumer kloosterkerk, soms nog kleiner.”

,,Goddelijke voorzienigheid heeft ons dit mogelijk gemaakt. Ooit was dit kloostergebouw in gebruik van de Gereformeerde Kerk. Bij het ontstaan van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN), een samenwerkingsverband waarin ook de gereformeerden deelnamen, kwam dit gebouw vrij.”

Wat moeten bezoekers sowieso bekijken in de kerk?

,,Bovenop de voorgevel staat een kleine koepel. Deze is speciaal voor ons klooster gemaakt in de twee belangrijkste orthodoxe kloosters van de Pools-orthodoxe kerk. De koepel is in typerende orthodoxe stijl met het bekende kruis en schuine dwarsbalk.”

,,Het interieur van de kloosterkerk valt op door haar kleuren, vormen en bijzondere harmonie. Zo is de iconenwand (iconostase) een met kunstig houtsnijwerk vervaardigde scheiding tussen het altaar en het schip. Deze wand is speciaal voor het klooster in 2006 in Servië gemaakt met motieven uit middeleeuwse Zuid-Servische kloosters. De hoofd-iconen in de iconenwand zijn door een bekende Russische iconenschilderes uit Moskou hier ter plekke gemaakt. Bijzonder zijn de Friese teksten op de iconen, uniek in de wereld van de iconografie, maar in overeenstemming met de richtlijnen van de orthodoxe iconografie. In de iconostase is de icoon van de heiligen van de Friese landen interessant; het geeft een afbeelding van de belangrijkste Friese heiligen uit het begin van de kerstening van Frisia.”

,,Verder zijn in de kloosterkerk de muur- en raamkozijnschilderingen boeiend. Deze zijn net zoals de fresco’s in de altaarruimte gemaakt door een iconenschilder uit Sint-Petersburg.”

,,De inrichting van de kloosterkerk is geheel volgens de regels van de Russisch-orthodoxe kerk, waar het klooster sinds zijn oprichting deel van uitmaakt, met een eigen Russisch-orthodoxe aartsbisschop in Den Haag.”

Hoe is het kerkgebouw tegenwoordig in gebruik?

,,Sinds 2000 zijn het interieur en exterieur aangepast voor een orthodox kerkelijk en monastiek leven. De oude kerkzaal is verkleind. Aan de voorkant van het gebouw hebben we een pelgrimsverblijf gemaakt, met twee gastenkamers, een badkamer, kleine bibliotheek en een kleine pelgrimskeuken.”

Wat is een opvallend verhaal uit de geschiedenis van de kerk?

,,Er zijn vorig jaar opgravingen gedaan naar het oude klooster hier in Hemelum. Het klooster heette in de vijftiende eeuw de ‘St. Odulphusabdij van Staveren te Hemelum’, naar de Heilige Odulphus. Die leefde hier in de omgeving in de negende eeuw en zijn naam is in 1132 gegeven aan het oudste klooster van Friesland: ‘de St. Odulphusabdij van Staveren’. In de vijftiende eeuw is die overgebracht naar Hemelum.”

,,In het jaar 2000 schreef ik een brochure over de Heilige Odulphus. In datzelfde jaar werd een sarcofaag van dat oude klooster uit de haven van Stavoren boven water gehaald. We vroegen de toenmalige gemeente Nijefurd of we dit sarcofaagfragment mochten tentoonstellen in het nieuwe klooster in Hemelum. Dat kon. Sindsdien is het net of dat oude klooster steeds weer meer naar boven komt drijven.”

,,Sinds 2007 houden we elk jaar een H. Odulphusbedevaart met een boot en vorig jaar organiseerden we een avond in het dorpshuis met de archeologische vondsten. De zaal was bijna te klein om alle belangstellenden een plaats te geven. Bij die avond haalde ik een stukje aan uit het heiligenleven van St. Odulphus, waarin hij zegt dat het minder zou gaan met het klooster als een grote steen die voor hem lag door de zee zou worden verzwolgen, maar: ‘Zodra de steen weer uit het water komt, kom ik ook terug’. We zien dus ook hierin een soort ’terugkeer’ van de oude Friese kloosterheilige. Een soort moderne legende, nietwaar?”

Wat vindt u het mooiste aan vrijwilliger zijn voor Tsjerkepaad?

Froukje van Eyck (86), een van de vrijwilligers van het Russische Orthodox Klooster te Hemelum, neemt het nu over van vader Jewsewy: ,,Vanaf het begin van Tsjerkepaad ben ik vrijwilliger geweest. Dat betekende dat ik iedere zomer zo’n drie à vier keer in de kloosterkerk aanwezig ben om vragen te beantwoorden van bezoekers. Vaak zijn dat als inleiding: ‘hoe komt een Russisch-orthodox klooster in Friesland terecht?’ en ‘hoeveel mensen bezoeken de diensten?’ Maar er ontstaat ook regelmatig een ander gesprek, omdat mensen zoekende zijn naar hun eigen verbinding met de kerk en met hun geloof. Zij stellen dan vragen over ons geloof waar ik niet altijd zo maar een antwoord op heb. Dus leren we van elkaar!”

Zijn er bijzondere activiteiten tijdens Tsjerkepaad?

,,De kerk is een heiligende ruimte. Er is drie keer per dag een dienst, overeenkomstig de al eeuwen geldende kloosterregels. Daarom kan de kerk niet voor andere doeleinden zoals concerten worden gebruikt.”

Het centrale thema van Tsjerkepaad is dit jaar ‘Gastvrijheid’. Hoe gastvrij is uw kerk? En hoe sluit u aan bij dat thema?

,,Iedereen die dat wil is van harte welkom bij de Heilige Liturgie en de andere diensten. Als men deel wil nemen aan de Heilige Communie tijdens de Heilige Liturgie dient men wel gedoopt te zijn in een van de canonieke orthodoxe kerken in Europa, bijvoorbeeld de Griekse, Bulgaarse, Russische, Servische of Roemeens-orthodoxe kerk. Na alle diensten wordt men uitgenodigd deel te nemen aan het gebruikelijke kopje koffie of thee en na de H. Liturgie is er ook altijd soep met brood en vaak ook hapjes door de parochianen zelf klaargemaakt. Verder is de klooster na afspraak te bezoeken.”

Hoeveel vrijwilligers uit uw gemeenschap zijn betrokken om Tsjerkepaad in uw kerk mogelijk te maken?

,,Ik ben één van de zeven vrijwilligers die ervoor zorgen dat we in de zomermaanden iedere zaterdagmiddag geopend zijn.”