Jacques Ellul ziet de stad als een oorlogsverklaring aan de Schepper

De vraag wat er mis is met de stad, lijkt weinig te maken te hebben met kerk en geloof. Maar dat is een vergissing, stelt Jacques Ellul. De stad is een geestelijke werkelijkheid, die oplettendheid vraagt.

Jacques Ellul in 1990, in de documentaire The Betrayal by Technology: A Portrait of Jacques Ellul.

Jacques Ellul in 1990, in de documentaire The Betrayal by Technology: A Portrait of Jacques Ellul. Foto: Jan van Boeckel, ReRun Productions

Valt er, theologisch gesproken, iets over de stad te vertellen? Dit lijkt een vreemde vraag: waarom zou je iets moeten vinden van de stad als zodanig? Het gaat toch om de mensen die er wonen? De Franse schrijver Jacques Ellul (1912-1994), theoloog en socioloog, dacht hier anders over. In de jaren vijftig schreef hij het boek De grote stad , waarin hij de Bijbelse visie op de stad wilde onderzoeken. Zijn stelling luidt dat de stad in de Bijbel nogal dreigende contouren heeft. De stad is karakte-ristiek voor de mens die zijn eigen boontjes wil doppen, die zichzelf sterk maakt en onaantastbaar acht. De stad, aldus Ellul, is in de Bijbel eigenlijk altijd een oorlogsverklaring aan de Schepper.

Dit klinkt nogal verrassend, ook voor wie de Bijbel een beetje kent. Want heeft God zich niet verbonden met Jeruzalem, als stedelijk centrum voor het uitverkoren volk? En ging de apostel Paulus niet alle steden langs in Klein-Azië? Wie denkt dat hiermee het belangrijkste wel gezegd is, zal met verbazing, en soms met verbijstering, het boek van Ellul lezen. De stedenbouwers die doorgaans in de Bijbel in beeld komen, zo laat hij zien, zijn mensen die zich van God afkeren en hun eigen koninkrijk vestigen.

Kaïn als eerste stedenbouwer

De eerste stedenbouwer die in de Bijbel wordt vermeld, is Kaïn. Na zijn broedermoord werd hij veroordeeld tot een zwervend bestaan. Maar hij berustte daar niet in. Hij stichtte een stad en gaf die stad de naam van zijn zoon. Een andere grote stedenbouwer was Nimrod, aan wie de stichting van onder andere Babel en Ninevé wordt toegeschreven. Hoe het Babel zou vergaan, met de beroemde poging om een toren te bouwen die tot in de hemel reikt, is bekend. Veel later in de geschiedenis van Israël komt Jeruzalem in beeld. Deze stad bestond al toen David zich er vestigde. Ontegenzeggelijk heeft Jeruzalem een niet te overschatten betekenis gehad voor volk en land, maar de profeten waren doorgaans uiterst kritisch over Jeruzalem. Net als Jezus, die zich over haar beklaagde: ‘Jeruzalem, Jeruzalem, dat de profeten doodt en stenigt wie naar haar toe zijn gestuurd!’ In schrille beelden verkondigde Jezus de ondergang van Jeruzalem af: geen steen zou op de andere blijven.

Cultuurkritiek

Hoewel het boek van Ellul vooral is toegespitst op de Bijbel, is het ook een cultuurkritisch boek. Ellul schreef het met een open oog voor wat hij om zich heen zag in Frankrijk en in de gehele westerse wereld. Hij was beducht voor technologische en industriële ontwikkelingen, die de mens zouden opslokken en geestelijk zouden domineren. Door alles wat de mens uitvindt en waarmee hij het leven organiseert, raakt die mens ook gevangen. Dit heeft Ellul natuurlijk goed gezien: tal van hightechuitvindingen hebben grote invloed op ons denken en ons leven. Vaak vele malen meer dan we ons realiseren. Je hoeft alleen maar te denken aan de invloedrijke sociale media. Zo’n fenomeen is niet neutraal, maar brengt een eigen cultuur met zich mee: een eigensoortig waardenpatroon waarin celebrity’s de dienst uitmaken. Achter die glitter and glamour kronkelt de slang van de financiële wereld. In de lijn van het denken van Ellul moeten we hier spreken over een wereld die bevolkt wordt door subtiele goden en geraffineerde machten.

Het is een onheilszwanger boek, het deze week verschenen De grote stad . Dat zijn we niet meer zo gewend. Christenen zijn vaker terughoudend om vanuit de Bijbel in kritische termen over de hedendaagse wereld na te spreken. Maar een poosje aandachtig luisteren naar Ellul, kan je besef wat dit betreft aanscherpen. En wie het volhoudt, luisteren naar Ellul, merkt in De grote stad dat er naast oordeel ook bevrijding is. God is in deze wereld scheppend en bevrijdend aanwezig.

Omgang met de massa’s

Ellul wijst in een mooie passage op Jezus’ omgang met de massa’s die hem volgden. Hij bevrijdt hen, door hen mee te nemen naar de woestijn en hen zo los te maken uit de wereld van de demonen en de stadse machten. Hun bestemming ligt nu niet in stichten van een betere wereld of een ándere stad, maar in Jezus zelf, voor wie de enkele mens telt. Jezus is niet ‘een van de vele getuigen van de lange zoektocht van de mens’, aldus Ellul. ‘Hij is geen wegwijzer die ons de juiste richting wijst. Hij is zelf, door zichzelf, het antwoord, het doel en het koninkrijk hier en nu. Wanneer de menigte bij Jezus aankomt, is ze in het koninkrijk.’

23 januari wordt in de Singelkerk in Amsterdam een gespreksmiddag met boekpresentatie gehouden. 24 januari vindt aan de Vrije Universiteit een studiedag plaats , met bijdragen van o.a. Stefan Paas en Chris Doude van Troostwijk. Aanmelden noodzakelijk: conferentie@doopsgezind.nl

De grote stad. Een bijbels perspectief . Jacques Ellul. Vertaald uit het Frans door Marianne van Reenen. Skandalon, 27,50 euro

Nieuws

menu