Kerkgebouw in het Friese landschap kan volgens Marijke Hoekstra bron zijn van regionale ontwikkeling

Marijke Hoekstra (24) uit Leeuwarden rondde vorig jaar haar master Culturele geografie af aan de Rijksuniversiteit Groningen. In haar eindscriptie pleit ze voor een andere blik op het kerkgebouw in het Friese landschap.

Marijke Hoekstra bij de kerk van Swichum: ,,Ik denk dat we het idee van de religieuze functie die de kerk ooit had meer los moeten laten.”

Marijke Hoekstra bij de kerk van Swichum: ,,Ik denk dat we het idee van de religieuze functie die de kerk ooit had meer los moeten laten.” Foto: Marchje Andringa

Hoekstra is op dit moment verbonden aan NHL Stenden, aan de opleiding Leisure en Events. Ze is daar onder meer coach van eerstejaarsstudenten, vertelt ze. Het is verrassend hoe de masterthesis die ze vorig jaar voltooide daar weer terugkomt. ,,Je spreekt met studenten en dan heb je het ook over ruimtes die je voor evenementen kunt gebruiken. Dan komt ook de kerk wel voorbij. Omdat het plekken zijn die groot en multifunctioneel zijn. Waarom zou je bijvoorbeeld niet een restaurant in een kerk kunnen realiseren?”

Ze heeft dan wel te maken met studenten die misschien wat vrijer naar een kerkgebouw kijken. Zonder dat ze daar een emotionele of kerkelijke binding mee hebben.

Lemmer

Marijke Hoekstra heeft zelf wel een geschiedenis met de kerk, ze werd gelovig opgevoed. ,,Ik groeide op in Lemmer en ging met mijn ouders naar de plaatselijke gereformeerde kerk. Zeg maar zolang ik naar de middelbare school ging. Ik heb het geloof niet losgelaten, maar ik ben geen actieve gelovige meer, en ga ook niet naar de kerk.”

We zijn de provincie met de grootste kerkdichtheid van kerkgebouwen in West-Europa. Fryslân telt één kerk per 1014 inwoners

Haar verhaal past bij de aanleiding waarom ze dit onderwerp wilde onderzoeken. De voortgaande secularisatie en wat voor gevolgen dat heeft voor hoe we moeten omgaan met kerkgebouwen in ons land, en zeker ook in Fryslân. ,,We zijn de provincie met de grootste kerkdichtheid van kerkgebouwen in West-Europa. Fryslân telt één kerk per 1014 inwoners. Flevoland slechts één per 8866. Maar van de 750 kerken in Fryslân heeft een derde geen religieuze functie meer en dit worden er in de toekomst alleen maar meer.”

Lees ook: De Covid-19 Routekaart 2.0: het wordt voor kerkbesturen de komende tijd nog een hele puzzel

De gereformeerde kerk en bijgebouwen waar ze vroeger naar de kindernevendienst ging, werden in december 2019 buitengebruikgesteld. Er komen appartementen in, zo is de bedoeling.

Discussie

Al decennialang is de leegloop van kerken onderwerp van discussie. En nu er sprake is van een versnelling van de secularisatie - ook door de coronacrisis - lijken er in het komende decennium ,,moeilijke keuzes” gemaakt te moeten worden. Hoekstra heeft die thematiek bekeken vanuit het vakgebied van de culturele geografie. ,,Daarbij kijk je naar hoe mensen zich verhouden tot plaatsen. In mijn onderzoek heb ik gekeken naar de positie van de kerken in het Friese landschap, maar ook naar niet-tastbare zaken. Zoals de emotionele waarde van het gebouw en hoe het kerkgebouw symbool is van onze (Friese) collectieve identiteit.”

Als het gaat over kerken - en dan vooral de monumentale - klinken er vaak uitspraken die heel stellig worden gebracht. ,,Zoals: ‘de kerken zijn beeldbepalend voor het landschap’. ‘Ons dorp zonder kerk, dat kan niet’ en ‘kerken horen bij de skyline’.”

We kunnen het ons niet voorstellen dat de kerk waar we zó vertrouwd mee zijn er niet meer zou zijn. Omdat die voor ons een oriëntatiepunt is

Maar dat is vooral perceptie, vanuit een vooringenomen standpunt over de waarde die iemand persoonlijk aan de kerk hecht. Vanuit de functie die deze nú vooral heeft, meent Hoekstra. ,,Het zijn uitspraken die eigenlijk de discussie over het gebouw an sich op slot zetten.” Omdat de kerk in de huidige vorm bij het Friese landschap hoort is er ook geen ruimte meer om breder te denken.

,,We kunnen het ons niet voorstellen dat de kerk waar we zó vertrouwd mee zijn er niet meer zou zijn. Omdat die voor ons een oriëntatiepunt is. Daarbij maakt het niet uit of je gelovig bent of niet, dat gebouw is onderdeel van een landschap dat voor jou een functie heeft. Je zag dat bijvoorbeeld bij de kerkbrand in Hoogmade in 2019. Toen de torenspits van de Onze-Lieve-Vrouw-Geboortekerk door brand instortte, stonden mensen huilend er naar te kijken. Dat haalde zelfs het NOS Journaal.”

Lees ook: Jongeneel legt uit wat protestantisme wereldwijd betekent

Er was echt verdriet dat hun geliefde kerk verloren ging, maar daarmee ook het dorpsgezicht voor de ongeveer 1700 inwoners en iedereen die er langskwam - of er mee was opgegroeid.

Terpen

Hoekstra denkt dat als het gaat om de Friese kerken deze inderdaad wel onderdeel zijn van het landschap en dat er ook onderscheid te maken is, regionaal gezien. ,,Je hebt bijvoorbeeld de kerken in het zeeklei-landschap, zoals ik ze noem. Die doordat ze op terpen zijn gebouwd in de wijde omgeving zichtbaar zijn.” In de Friese Wouden zijn er de kerkgebouwen die ommuurd zijn en spelen ook andere elementen een rol, zoals de houtwallen of dat er meer lintdorpen zijn.

Welk vakgebied je ook neemt, je ziet toch dat de Friese kerk daar vaak een rol in heeft. Het is gemeenschappelijk erfgoed

Hoekstra sprak voor haar onderzoek vooral met mensen die vanuit hun eigen expertise of beroep een bepaalde visie op kerken hebben. Zoals Dick Bloemhof van het Steunpunt Monumentenzorg Fryslân, Jolanda Tuma (voormalig dorpskerken ambassadeur bij de Protestantse Kerk), architect Jelle de Jong en Taeke van Popta van Stichting Alde Fryske Tsjerken, maar ook tal van mensen die op gemeentelijk en provinciaal niveau bezig zijn geografische vraagstukken. ,,Welk vakgebied je ook neemt, je ziet toch dat de Friese kerk daar vaak een rol in heeft. Het is gemeenschappelijk erfgoed, dat zie je ook bij schrijvers en kunstenaars. In hun werk zie je ook vaak een kerk terug, denk maar de schilderijen van Wiebe van der Zee.”

Krimp

In de studie is te lezen dat de komende dertig jaar de populatie van Fryslân zal dalen met zo’n 30.000 mensen. Nu telt de provincie 647.800 inwoners (2020), aldus cijfers van het CBS. De prognose is dat dit er in 2050 617.800 zullen zijn. Terwijl de bevolking landelijk gezien wel groeit naar ruim 18,5 miljoen. Die krimpcijfers in Fryslân zullen ook bij de geloofsgemeenschappen merkbaar zijn omdat daar een oudere populatie nu lid van is. Nog meer kerken zullen de deuren moeten sluiten. Daardoor krijg je ook een paradigmaverschuiving. ,,Uit de interviews blijkt dat de kerk steeds meer van een plek van religieuze ontmoeting, een plaats wordt die een algemene functie heeft en krijgt.”

Lees ook: Bij godsdienstles was voor Riemersma de leerling belangrijker dan de lesstof

Het is volgens Hoekstra belangrijk om misschien wel echte keuzes te gaan maken als het gaat om welke kerken je nog in stand wilt houden en welke niet en welke functies kerken (kunnen) hebben. De Kerkenvisies die landelijk worden opgesteld, zijn daarbij onmisbaar. ,,De algemene gedachte is nu toch vooral dat een kerk in goede staat moet blijven, geconserveerd voor het nageslacht. Omdat we veel waarde hechten aan ons erfgoed. Maar misschien is de gedachte helemaal niet raar dat een kerk als ruïne ook deel kan zijn van het landschap. Als je in het buitenland bent, ga je als toerist soms naar eeuwenoude plekken om een vervallen kerk te bekijken. En dan vinden we zoiets heel natuurlijk.”

We zullen toe moeten naar een bredere inzet van het gebruik van onze kerkgebouwen. Je kunt natuurlijk niet van elke kerk een dorpshuis maken

Hopelijk hoeft het zo ver niet te komen, vindt ze zelf. ,,We zullen toe moeten naar een bredere inzet van het gebruik van onze kerkgebouwen. Je kunt natuurlijk niet van elke kerk een dorpshuis maken - ook omdat die er vaak al wel zijn of omdat het gebouw zo’n functie niet toelaat. Maar ik denk wel dat we het idee van de religieuze functie die de kerk ooit had meer los moeten laten. Dan blijft het landschappelijke beeld van de kerk wel bestaan, maar krijgt die ruimte alleen een andere gemeenschappelijke invulling. Dit kan een wezenlijke rol spelen in regionale ontwikkeling. Wel is het belangrijk dat je in gesprek gaat met de betrokken, met het dorp, de geloofsgemeenschap. Want wat je ook doet, het is een proces van verandering wat zorgvuldig moet gebeuren.”

Church buildings as determinants for the Frisian landscape. Heritage and cultural landscapes analysed from a culture economy and common good perspective. Marijke Hoekstra, University of Groningen (2020)

Nieuws

Meest gelezen