Dit artikel is vandaag gratis

Mechteld Jansen schreef een essay over het ‘volk’ en de ‘elite’ en hoe geloof en kerk een brug kunnen slaan: 'Veel mensen verzuchten dat wij ten diepste het vertrouwen in elkaar als samenleving kwijt zijn' | Essay

Het dedain waarmee het volk zich door de bestuurlijke en intellectuele elite benaderd voelt, gaat soms gepaard met een nauwelijks verholen minachting voor ‘gewone’ mensen, stelt Mechteld Jansen vast. Foto: ANP

Steeds vaker wordt er gesproken over ‘volk’ en ‘elite’. Mechteld Jansen pleit voor een andere benadering: die van vredevolle grensoverschrijdingen én het herstel van vertrouwen.

Een jaar of tien geleden zag ik de noodzaak opdoemen om mij als missioloog bezig te houden met markeringen van afstand in de samenleving die zich steeds vaker onder de kopjes ‘volk’ en ‘elite’ manifesteerden. Ik zag het volk en de elite zich van elkaar afgrenzen. Toen ik mijn observaties daarover met anderen deelde in de academie, in kerken en in de wijdere samenleving, bleek dat deze thematiek veel herkenning opriep.

Tegelijkertijd bleef de thematiek zeer diffuus. Wie is volk en wie is elite en wie bepaalt dat? Langs welke scheidslijnen? En wat heeft dat met theologie te maken? In ieder geval vermoedde ik dat de missiologie die grenzen tussen volk en elite nader moest verkennen.

Ik wilde daar als theoloog, dus als iemand die probeert zinnig over God te spreken, dichtbij zijn. Maar ik voelde ook meteen hoe riskant het was om dat zomaar te melden. Immers, wanneer je grenzen waarneemt of verkent, loop je altijd het risico zelf die grenzen te versterken.

Ik wilde mijzelf niet schuldig maken aan het vergroten van de afstand, het versperren van het grensverkeer of zelfs het verdiepen van de kloof tussen volk en elite als ik hieraan veel aandacht zou besteden. Toch heb ik in de afgelopen jaren steeds gemerkt, dat veel mensen, gelovigen en ongelovigen, er naar bleven vragen. Soms zoek ik verlegen in het hedendaagse discours waar ikzelf nu eigenlijk bij ‘hoor’ en soms merk ik waar anderen mij bij indelen.

Koningslied 2013

Zo zag ik een indeling tussen volk en elite voorbijkomen toen het Koningslied in 2013 werd gepresenteerd. De reacties op de tekst van het lied De dag die je wist dat zou komen liepen sterk uiteen: de culturele elite ergerde zich aan de taalfouten, maar het volk kon het lied wel waarderen. Gaat volk en elite vooral om een culturele tegenstelling, dan hoor ik kennelijk bij de elite.

Gaat het om een tegenstelling tussen theoretisch en praktisch opgeleiden, dan hoor ik eveneens bij elite, want een aannemer in de bouw zou er geen minuut over peinzen mij aan te nemen. Maar de praktisch opgeleiden weten zich minder gewaardeerd dan de theoretisch opgeleiden. Gaat het om mensen die vanouds op een groot financieel vermogen teren en nooit geldzorgen hebben gehad of gaat het om aristocratie, dan hoor ik kennelijk bij volk.

Zo vertelde een collega-theologe over een receptie in een chique gelegenheid, waar de jubilaris met enige gasten keuvelde over de laatstgenoten dis in een restaurant met twee Michelinsterren. Het onderwerp werd abrupt beëindigd toen mijn collega zich bij het groepje voegde. Een theologe staat wellicht bekend als iemand die sober leeft of een sober leven propageert (dat is niet hetzelfde) of als iemand die uit solidariteit met het volk zich geen sterrendiners permitteert of niet over de verfijnde smaak beschikt om bij de aristocratie te behoren.

In dit alles zou ik mij het liefst aansluiten bij verbanden waarin de kloof voortdurend overbrugd wordt, of waarin met humor onderkend wordt dat de kloof er is en alleen al daardoor minder diep wordt. Maar eerst iets over mijn vak, want dat is ook het perspectief waarmee ik naar deze afgrenzingen tussen volk en elite kijk.

Missiologie is een vorm van theologie die zich ophoudt op de grenzen tussen mensen. Op die grenzen vragen missiologen zich af wat God bezig is te doen. En ik leg maar meteen een paar theologische kaarten op tafel die in mijn werk steeds weer fundamenteel blijken te zijn. Er bestaan goede, gezonde, verrijkende, verblijdende grensoverschrijdingen tussen mensen en daar is naar mijn besef het leven en het evangelie van Jezus Christus op uit. Mensen verlangen er naar, dat zij met erkenning van de onderlinge verschillen, toch over de grenzen van afkomst, leeftijd, taal, gender, klasse, kleur, beperkingen, opleiding en vermogen, elkaar verstaan en zich gezien weten. Dat zij zulke verrijkende grenservaringen beleven.

Het zijn ontwapenende ervaringen. Er wordt veel bij gelachen. De betekenis die mensen aan die afgrenzingen tussen hen geven, dus de betekenis van afkomst, leeftijd enzovoorts, verandert door zo’n vreugdevolle grensoverschrijding. Zou dat ook een mogelijkheid zijn voor de afgrenzing die zich de laatste tijd lijkt te verharden, die grens tussen volk en elite?


Populisten

Waarom zou een missioloog zich bezighouden met de dichotomie tussen volk en elite? Een goede reden zou kunnen zijn, dat er veelvuldig van christelijke retoriek gebruik gemaakt wordt om het volk te mobiliseren en het volk tot eenheid te smeden. Populisten grijpen in de gereedschapskist van de christelijke theologie om in- en uitsluiting te bewerkstelligen. Populisten sacraliseren ‘het volk’ en plaatsen het als ‘heilig’ tegenover de corrupte elite.

Missiologen zijn uit de aard van hun vak altijd sterk geïnteresseerd in de heiligverklaring van bepaalde machten, dus ligt het voor de hand om ook scherp te letten op deze vorm van sacralisering van ‘het volk’. In geval van Zuid-Afrika bijvoorbeeld werd voormalig president Jacob Zuma’s waarschuwing dat wie niet op het ANC stemt in de hel thuishoort, gedekt door een hoge predikant van de Methodistische Kerk: het klopt dat wie niet op het ANC stemt, buiten de aanwezigheid van God valt.

Het populisme als zodanig vormde voor mij niet de dringendste aanleiding voor het bestuderen van de verhouding tussen ‘volk’ en ‘elite’. Die dringendste aanleiding manifesteerde zich tien jaar geleden en is sinds die tijd niet weggeweest. Het is vooral een vraag naar vertrouwen. Klopt het dat het basale vertrouwen tussen volk en elite is verdwenen? Er lijkt sprake van een toenemende kloof tussen volk en elite, maar wie definieert daarbij de termen volk en elite? Misschien moet je theologisch helemaal niet meegaan in die definities van volk en elite.

Misschien gaat het in de theologie uiteindelijk om een heel ander begrip van volk en elite, een begrip dat zich niets aantrekt van de huidige kloven tussen armen en rijken, vermogenden en minder vermogenden, theoretisch en praktisch geschoolden. Maar dan loopt de theologie het risico over een ideaal te spreken dat de ogen sluit voor de huidige afgrenzingen tussen volk en elite. En ik ben juist geïnteresseerd in die afgrenzingen: de toenemende verschillen tussen rijken en armen, die door paus Franciscus regelmatig worden benoemd in het kader van volk en elite, maar ook de vervreemding tussen kosmopolieten en mensen die gewoon een verlangen vertegenwoordigen naar een eerlijke manier van ergens bij willen horen, een thuis, een ‘plek onder de zon’.

Vertrouwen

Veel mensen verzuchten dat wij ten diepste het vertrouwen in elkaar als samenleving kwijt zijn. Ik waag het erop te stellen dat het evangelie een herstel van vertrouwen op het oog heeft. Dat herstel van vertrouwen, waarvan ik hier alleen maar een paar voor mij belangwekkende aspecten kan benoemen, vormt voor mij een zaak van ‘getuigenis’. Christelijk geloof is voor mij geen onomstotelijke waarheid in de zin van een serie eenvoudige feiten. Christelijk geloof gaat over moeizaam herstel van vertrouwen waarvan ik alleen maar getuigenis kan afleggen.

Als missioloog heb ik altijd veel belang aan gehecht aan het begrip en de praktijk van de getuigenis. Christenen proberen getuigenis af te leggen van wat zij zien en ervaren van Gods aanwezigheid in de wereld. Als je ergens getuige van bent, dan probeer je daar verslag van te doen. Wat heb je gezien, gehoord, geroken op het moment dat iets plaatsvond?

Juist op die gebieden waar mensen zich van elkaar dreigen af te grenzen, komt de vraag naar getuigenis op. Wat ervaar je daar van God? Wat zie je daar van een houding die Jezus typeerde als iemand die altijd maar de grenzen tussen mensen opzocht? In de context van de kloof tussen volk en elite kan een begrip van genade ontstaan waaraan allen zich kunnen optrekken. Gods presentie in Jezus Christus is volkomen inclusief, dat wil zeggen, uitnodigend voor de armen, de kreupelen, de blinden en de lammen in de straten en op de marktplaatsen; en als zij binnenkomen verandert het feest dat maar geen feest wilde worden, omdat de elite het te veel alleen wilde vieren.

Herstel van vertrouwen kan niet gebaseerd zijn op het koesteren van een sterke groepsidentiteit tegenover anderen. Het scanderen van leuzen als ‘wij zijn het volk’ geeft aan dat men zich een sterke meerderheid waant. Er wordt meestal mee bedoeld dat de minderheid – dat is de ‘zij’-groep, de elite – niet bij het volk hoort. Die zij-groep moet aan de collectieve volkswil gehoorzamen.

Hoezeer ik ook het belang onderstreep van de persoonlijke identiteit van mensen, er is ook een verlangen naar samenhang en saamhorigheid. De grote opgave is aan een saamhorigheid te werken die uitnodigend en niet uitsluitend is.

Visioen

Missie en verzoening zijn op de toekomst gericht. Bij de vredevolle grensoverschrijdingen tussen volk en elite worden visioenen geschilderd van een mogelijk samenleven als geliefde mensen van God. Dat betekent dat een individuele gelovige die van dit visioen leeft, of een missionaire kerk die dit visioen koestert, niet als een brandweerman of -vrouw door de samenleving raast om alle branden te blussen die op de grensvlakken ontstaan, maar voortdurend bedacht is op momenten waarop dat visioen door zou kunnen breken.

Waar is het feestje? Hier is het feestje, waar mensen die elkaar indelen in volk en elite uitgenodigd worden en elkaar uitnodigen om te vieren. Waar zij een gulle God ontmoeten.

Dit is een bewerking van een deel van het essay Volk en elite. Samen schaatsen op glad ijs, dat vrijdag 3 september verscheen bij het afscheid van prof. dr. Mechteld Jansen als rector van de Protestantse Theologische Universiteit. KokBoekencentrum, 12,99 euro