Romanschrijver Janet Lewis biedt een prikkelende blik op goed en kwaad

Kan iets waarmee je het moeilijk hebt, een ‘les’ van God zijn? Zelfs bijvoorbeeld pijn en lijden? Het lijkt iets uit vervlogen tijden, dat je zo over God kunt denken. Maar Janet Lewis laat haar lezers er opnieuw over nadenken.

Janet Lewis in 1975.

Janet Lewis in 1975. Foto: Jose Mercado

Iemand die jou het bloed onder de nagels vandaan haalt, kan die op de een of andere manier een boodschapper van God zijn? Het lijkt misschien een vreemde suggestie, maar het is wel zo ongeveer wat dominee Sören Qvist gelooft. Deze zeventiende-eeuwse predikant, hoofdpersoon in de roman Het proces van Sören Qvist , heeft een lastige, brutale knecht. Die wekt alle mogelijke slechte gevoelens in hem op. Qvist kan hem ontslaan, maar de dominee kiest een ander pad. Hij vindt dat hij vastberaden staande moet blijven, liefdevol zijn knecht moet bejegenen, en op die manier de ‘verzoeking’ doorstaan. In die zin ervaart hij zijn knecht Niels Bruus als een teken van God: een symbool van beproeving.

Maar de vastberadenheid van de predikant leidt niet tot een glorieuze uitkomst. En daar ligt de grote spanning van deze interessante, meeslepende roman, geschreven door de Amerikaanse Janet Lewis (1899-1998). Het proces van Sören Qvist verscheen oorspronkelijk in 1947, en is nu voor het eerst in het Nederlands beschikbaar. Vorig jaar verscheen ook al een bijzondere roman van Lewis in vertaling, De vrouw van Martin Guerre , en die werd met enthousiasme door lezers ontvangen.

Opmerkelijk verhaal

Je zit er meteen in, als je aan dit boek begint. Plaats van handeling is het Deense platteland, regio Jutland. Tijd: eerste helft zeventiende eeuw. Een zwerver klopt aan bij een herberg, later bij een pastorie. Of er voedsel is, en onderdak. Maar wat wil deze man, die kennelijk ooit in deze streek gewoond heeft? Eenmaal in gesprek met een plaatselijke predikant, komt hij met een opmerkelijk verhaal: hij komt de erfenis opeisen van ene Morten Bruus, die kort tevoren overleden is. Deze Morten werd alom gehaat. De zwever identificeert zich als broer van Morten, zelf heet hij Niels Bruus.

Dit verhaal stuit op bevreemding, want twintig jaar geleden is Niels Bruus vermoord. Na een gerechtelijk proces was de toenmalige predikant Sören Qvist veroordeeld en terechtgesteld, want er waren duidelijke bewijzen dat hij Niels Bruus in een vlaag van woede gedood zou hebben. Dat de vermoorde Niels - toen een jongeman van achttien jaar, nu bijna veertig - toch nog in leven blijkt te zijn, is een bizar idee. Dat de onthoofding van dominee Qvist van twintig jaar geleden misschien onterecht was, is minstens zo verbijsterend.

Goedmoedige predikant

Het is een interessante verhaalconstructie, dit alles te weten te komen voordat het eigenlijke verhaal begint. Pas vanaf hoofdstuk vijf, na zo’n zestig bladzijden, begint het verhaal van twintig jaar geleden, dat zou uitlopen op de dood van Qvist. Hij treedt hier als een goedmoedige, gerespecteerde predikant naar voren. We maken kennis met zijn mooie dochter Anna, we zien het reilen en zeilen op de boerderij van Qvist (die hij runt naast zijn predikantschap). Het is een schilderachtig plaatje: de eenvoud van het leven, de nabijheid van de natuur, het gemeenschappelijke bestaan, omgeven door de Bijbelse wijsheid die Qvist wekelijks in zijn kerk verkondigt.

Maar er zijn ook duistere elementen, die tot dood en verderf leiden. Dat weet je natuurlijk al, door de lange proloog. En juist omdat je dat weet, let je er scherper op. Hoe ontwikkelt dat kwaad zich nu precies, wat gaat er mis en hoe verloopt dat? Dat gaat nog even wat dieper dan de vraag hoe Qvist ooit als moordenaar kan zijn onthoofd, terwijl er niemand is vermoord.

Kwade genius

Als je het vizier scherp stelt op de ontwrichtende krachten, komt allereerst de genoemde Morten Bruus in beeld. Hij is een kwade genius, die zich graag breed maakt ten koste van anderen, en zijn kaarten zet op grondbezit. Bovendien wil hij graag trouwen met de dochter van de predikant.

Maar een simpel schema van goed tegenover kwaad is niet kenmerkend voor dit verhaal. De centrale kwestie is juist dat de predikant beseft dat ook hijzelf onderdeel is van de ‘werkzaamheid’ van het kwaad. Als Morten om de hand van zijn dochter vraagt en hem irriteert, gooit de beresterke predikant Morten de deur uit. Maar dan slaat het naar binnen: de gewetensvolle en sensitieve Qvist betreurt zijn overmatige drift: ‘Dit had hij in geen jaren meer ervaren. Deze onbedwingbare razernij die van het ene op het andere moment bij hem kon opkomen was de grootste kwelling van zijn leven.’

Het grote mysterie

Hoe Janet Lewis haar verhaal tot een afronding brengt, mag elke lezer zelf ontdekken - het boek verdient die lezers zonder meer. De belangrijkste ingrediënten van die afloop zijn natuurlijk al gegeven in de proloog van de roman. Wie dat goed op zijn netvlies heeft, beleeft een spannend, en bij momenten intrigerend verhaal. Het grote mysterie is en blijft predikant Qvist, die heel goed snapt dat hij in de problemen kan komen met die ergerniswekkende knecht, die broer is van de grootste slechterik van de regio.

De grote verdienste van Lewis is dat zij dit mysterie voelbaar maakt, en ook inzichtelijk. Goed en kwaad zijn afgrondelijke grootheden, in het besef van Qvist. Duister en licht, God en duivel - daar zit geen middenweg tussen.

We zijn hier ver weg van een opvatting waarin ethiek een praktische kwestie is, en waarin goed en eigen voordeel in elkaars verlengde staan. Daarom is deze roman waarschijnlijk een beetje vreemd voor hedendaagse lezers - en juist daarom de moeite waard. Je wordt meegenomen naar een diepte van levensbesef waarin het kwade als echte duisternis verschijnt. Maar dat doet het alleen, omdat het goede hier geen hobby is, maar een alles opeisende werkelijkheid.

Het proces van Sören Qvist . Janet Lewis. Cossee. 24,00 euro