Taeke van Popta ontdekte hoe een Friese timmerman godsdienstonderwijzer werd

Een Friese timmerman verliet in 1884 huis en haard om op zijn 46e godsdienst- onderwijzer te worden in Overijssel. Taeke van Popta uit Nijland schreef een boek over de bijzondere keuzes van Ultsje-om.

Taeke van Popta noemt de stap van Ûltsje-om om godsdienstleraar te worden in Rijssen ‘een opmerkelijke uiting van zijn rotsvaste geloof’.

Taeke van Popta noemt de stap van Ûltsje-om om godsdienstleraar te worden in Rijssen ‘een opmerkelijke uiting van zijn rotsvaste geloof’. Foto: Sjaak Verboom

In het najaar van 1884 voer een skûtsje met een Fries gezin uit Oosthem naar Rijssen, tussen Deventer en Almelo. Aan boord waren onder meer de timmerman Uiltje Foppes Wiersma (1838-1916), zijn vrouw Antje, hun drie dochters en allerhande huisraad. Ze verlieten alles wat ze kenden, omdat Wiersma een nieuw avontuur wilde beginnen: de Friese timmerman zou in het Overijsselse Rijssen godsdienstonderwijzer worden.

Het was een opvallende stap: Wiersma was al 46 jaar oud, de oude vader die in Oosthem bij ze had ingewoond moest ergens anders ondergebracht en de verhuizing kostte vijf dagen met het skûtsje. ,,Het is allemaal heel opmerkelijk, je kunt het bijna zien als een emigratie”, aldus Taeke van Popta (72) uit Nijland. Van Popta is getrouwd met een ‘âld-âld-omkesizzer’ van Wiersma, die hem heeft gestimuleerd een boek te schrijven over ‘Ultsje-om’, zoals Wiersma bekend stond.

,,Ik noem hem in het boek een singuliere man, in de betekenis van ‘niet alledaags’. Hij had een bijzondere levensloop. In 1861 heeft hij een bekering doorgemaakt; daarvoor leefde hij vrij onverschillig. Maar door contact met de predikant Jan Hendrikus Guldenarm van Oosthem kwam hij tot geloof, in 1863 deed hij belijdenis. In die jaren deed hij nog niet heel veel met zijn geloof, maar richting zijn veertigste ontstond de behoefte om zijn leven een andere wending te geven: Ultsje-om besloot toen dat hij godsdienstonderwijzer wilde worden.”

Reveilpredikanten

Predikant Guldenarm begeleidde hem daarbij. ,,Ik denk dat Gulden-arm een inspirerende figuur was voor Ultsje-om. Veel kerkelijke gemeenten in Fryslân waren in die tijd behoorlijk vrijzinnig, maar onder invloed van de Reveilpredikanten die in Oosthem stonden was die gemeente juist rechtzinnig. Ultsje-om is in die orthodoxe traditie tot geloof gekomen, en ik denk dat hem dat zeer aansprak.”

In 1879 deed Ultsje-om examen voor de classis Sneek, waarna hij werd toegelaten als godsdienstonderwijzer. Maar tot de verhuizing naar Rijssen van vijf jaar later bleef hij actief als timmerman. ,,Volgens mij heeft hij niet eerder ergens gesolliciteerd, en was hij in die jaren in Oosthem ook niet actief als godsdienstonderwijzer.”

Familiekroniek achtergelaten

Waarom zet hij op zijn 46e dan toch de grote stap? Van Popta noemt het een ‘opmerkelijke uiting van zijn rotsvaste geloof’. Ultsje-om heeft zelf niks geschreven over zijn motieven. Hij heeft wel een uitgebreide familiekroniek nagelaten, waarin hij op verschillende plaatsen uiting geeft aan zijn bevindelijke, orthodoxe geloof, maar reflecties op zijn keuze om godsdienstonderwijzer te worden staan er niet in. Van Popta heeft zijn boek voor een groot deel gebaseerd op een in 1955 overgetypt exemplaar van die kroniek; de oorspronkelijke tekst is in de loop van de geschiedenis verloren gegaan. ,,Jaren geleden las ik die kroniek al eens, en toen wilde ik er al meer mee doen. Mijn vrouw heeft me steeds gestimuleerd dat ook echt op te pakken. Nu in de coronatijd heb ik er extra vaart achter gezet.”

Omdat Ultsje-om heel summier is over zijn rol als godsdienstonderwijzer, heeft Van Popta daar zelf onderzoek naar gedaan. ,,Ik heb contact gehad met het hervormde kerkelijk archief in Rijssen en ben zelf met mijn vrouw op zoek geweest in het archief van de Hervormde Gemeente in Alphen aan den Rijn, waar hij later werd aangesteld. Het blijkt dat je als godsdienstonderwijzer een soort hulpje van de predikant was: hij gaf catechisatie, bezocht zieken en stervenden, was leider van de zondagsschool en moest preekbeurten vervullen.”

Ontslag

Het archiefonderzoek gaf Van Popta geregeld een opwindende schok. ,,In Alphen bijvoorbeeld, daar las ik in de notulen dat ‘meneer Wiersma’ ontslag zou moeten krijgen, omdat er een discussie binnen de kerkelijke bestuurders was om een tweede predikant te beroepen in de plaats van de godsdienstonderwijzer. Ultsje-om wist hier zelf waarschijnlijk niks van, want die gesprekken en notulen waren geheim en uiteindelijk is hij ook niet ontslagen, maar het geeft wel opwinding als je het zo terugleest. De discussie over hem was niet altijd sympathiek.”

Eerder al schreef Van Popta, inmiddels met pensioen, voorheen ambtenaar van de gemeente Sneek, boeken over de Doleantiestrijd in Oosthem, over de geschiedenis van het onderwijs in Oosthem en over de geschiedenis van het Sneker carillon. ,,Het was heel leuk om nu met een ego-document aan de slag te kunnen. Het maakt het persoonlijk, maar je komt er ook flarden van gebeurtenissen uit de negentiende eeuw mee tegen, zoals de tocht van Napoleon naar Rusland in 1812, de Watersnoodramp in 1825, de Tiendaagse Veldtocht in 1831, de Afscheiding in 1834, emigratie naar Noord-Amerika en enkele extreme natuurverschijnselen. Heel bijzonder is ook dat Ultsje-om een zogenaamd tellurium heeft gemaakt, een soort miniplanetarium in een platte houten doos, dat wordt nu in het Eise Eisinga Planetarium in Franeker bewaard.”

Via Facebook tóch een foto gevonden van Ultsje-om

Naast de overgeleverde familiekroniek en het archiefonderzoek kon Van Popta op weinig bronnen bouwen voor zijn boek over Ultsje-om. ,,Ik denk wel dat hij dagboeken heeft bijgehouden, maar die zijn niet bewaard gebleven. Zijn vrouw en twee dochters overleden voor hem, de derde dochter is nooit gehuwd geweest. Omdat er geen nakomelingen waren, zijn de bezittingen verspreid geraakt.”


Via Facebook vond Van Popta een foto
van Ultsje-om. Foto: Wiersma

In het boek beschrijft Van Popta ook dat er geen foto’s van Ultsje-om, zijn vrouw Antje en de drie dochters bewaard zijn gebleven. ,,Maar weet je: sinds vorige week heb ik wél een foto van hem! Op Facebook bestaat een groep van Wiersma’s, en mijn dochter heeft daarin de oproep gedaan of er niet iemand een foto van Ultsje-om heeft. En jawel hoor: een Wiersma uit Veldhoven, verre familie van mijn vrouw, had een paar foto’s. Die ontdekking doet heel veel met ons. Als je zoveel onderzoek naar iemand doet, ga je je toch een beeld vormen. Hij ziet er heel anders uit dan ik verwacht had: ik zag hem als een klein mannetje, gebogen, in zwart pak. Maar hij ziet heel ferm voor zich uit; ik zie een vriendelijke meneer die blijmoedig het leven inkijkt. Zo’n foto stelt toch je beeld bij.”

De gevonden foto’s worden opgenomen in de tweede druk van het boekje, dat deze week verschijnt.

Uiltje Foppes Wiersma. Van timmerman tot godsdienstonderwijzer. aeke van Popta. Uitgegeven in eigen beheer. 15 euro. Verkrijgbaar via t.e.van popta@gmail.com

Nieuws

Meest gelezen