Tzum heeft de hoogste dorpstoren van Fryslân. Een tuorkemjitter vertelt over lyntsjesnijersdoarp | Serie: De Tsjerketoer

De toren van de Johanneskerk van Tzum is met 72 meter de hoogste dorpstoren van Fryslân. Hij biedt zicht op een flink stuk van de provincie én op een stukje interessante gereformeerde geschiedenis.

De Johanneskerk van Tzum

De Johanneskerk van Tzum Foto: Marchje Andringa

Hoe kun je een middeleeuwse vestingtoren herkennen? De trap naar boven is altijd gemetseld – een houten trap zou de vijand maar in de fik steken - en draait rechtsom naar boven. ,,Dan hast mear earmslach ast mei dyn swurd yn de rjochterhân de trep ferdigenje moatst”, weet Tjidsger Westerdijk. Hij deelt dit weetje altijd als hij met toeristen de toren van de Johanneskerk in Tzum beklimt, want die is als zodanig gebouwd, in 1548, onder leiding van Cornelis Claesz. ,,Yn de tiid fan de Spanjaarden is Tsjom in kear platbrând, doe sil de toer ek echt wol as flechtplak brûkt wêze.”

Uiteraard legt Westerdijk ook altijd uit dat Tzum nog altijd de hoogste dorpskerktoren van Fryslân heeft, dankzij de plaatselijke waardin die ooit de snode bedoelingen van lui uit Aldeboarn doorzag en een flink stuk afsneed van het touw waarmee zij de toren van Tzum hadden opgemeten. ,,En dan sis ik derby: ‘en de man dy’t jo dat no fertelt, is in tuorkemjitter yn lyntsjesnijersdoarp!’”

Toeristen

Westerdijk vestigde zich met zijn vrouw in 1984 vanuit Aldeboarn in Tzum omdat ze daar een schildersbedrijf konden overnemen. Omdat zijn hobby streekgeschiedenis is, verdiepte hij zich al snel in de achtergronden van zijn nieuwe woonplaats en sloot hij op zeker moment aan bij de groep die rondleidingen geeft in en rond de kerk – en desgewenst ook met groepjes de toren beklimt. ,,Wy ha hjir in boerecamping, dy minsken fine it faak wol nijsgjirrich om wat oer it doarp te learen. Mar der komme ek wol oare toeristen del. En simmers is der fansels Tsjerkepaad… Foar de koroana hiene wy altyd wol sa’n fiifhûndert oant achthûndert minsken yn it jier op de toer.”

Vanaf 31 meter hoogte – het is de spits van 41 meter die de toren op zijn uiteindelijke hoogte van 72 meter brengt – kun je aan de noordkant altijd wel de watertoren en de Martinikerk van Franeker ontwaren: de stad ligt ook maar een kilometer of zes verderop. ,,As it echt helder is, kinst ek noch wol de Brandaris op West-Skylge sjen.”

Jan van Dijk

Dichterbij is echter ook voldoende te ontdekken. Een stukje gereformeerde historie bijvoorbeeld. In het bosje in het verlengde van de nieuwbouwwijk gaat de boerderij verscholen waar ds. Jan van Dijk Mzn. (1830-1909) geboren werd, een predikant van de Afgescheidenen die in zijn standplaats Doetinchem veel betekend heeft voor de ontwikkeling van het onderwijs en daar ook een soort seminarie – Ruimzicht - stichtte voor jongeren die predikant wilden worden. ,,De ferneamde dûmny Wumkes hat yn 1917 in boek oer dy Van Dijk skreaun. Hy leit hjir yn Tsjom op it hôf.”

De achterste van de twee rode boerderijen rechts van het midden was de plaats waar in Tzum de eerste kerkdiensten van Dolerenden werden gehouden, onder leiding van een dominee uit Franeker. ,,Letter ha de grifformearden in houten tsjerkje boud en begjin tweintichste iuw ien fan stien oan de Wommelserwei. Dy hat oant 2002 tsjinst dien en is no in wenning.”

Grote gezinnen

Richting het zuiden kijk je uit over het oudste deel van Tzum. ,,De brede strjitte is de eardere Foarbuorren, no Voorstraat, eartiids de trochgeande dyk fan Frjentsjer nei Snits. Hast alle wenten dêr wiene eartiids in winkel, dat kinst oan de gevels faak noch wol sjen. Om 1800 hinne wie Tsjom net folle mear as de Foarbuorren en in pear strjitsjes deromhinne, mar der wennen achthûndert minsken. No is it doarp wol tsien kear sa grut en ha wy 1200 ynwenners. Dat seit wol genôch oer de grutte fan de húshâldings doedestiids en no.”

Achter de huizen is een park te zien. Voor de crisis van 2008 was het de bedoeling dat daar woningen zouden komen, ,,mar it is dus in park wurden, mei in boartersfjild, in fuotbalkoai ensafuorthinne. It aardige is dat it paad dat der trochhinne leit, 71 meter lang is, de hichte fan de toer.”