Vrijheid begint bij Dokkum en eindigt niet in Dachau

Wat betekent vrijheid voor iemand persoonlijk? Er zijn tal van associaties die dat woord bij je op kan roepen. Daarover vertellen verschillende auteurs. Vandaag schrijver en dichter Eppie Dam (66) uit Sloten.

Het beeld van Titus Brandsma bij de Bonifatuiskapel in Dokkum.

Het beeld van Titus Brandsma bij de Bonifatuiskapel in Dokkum. Foto: Lodewijk Born

Twee boeken schieten me te binnen als ik nadenk over vrijheid. Het eerste was een halve eeuw geleden verplichte stof op de Pedagogische Academie in Dokkum en heb ik ademloos gelezen. In De angst voor vrijheid laat psycholoog Erich Fromm overtuigend zien waarom mensen moeite hebben met zelfstandig denken, van nature meelopers zijn en zich aanpassen aan de meerderheid. Ze vrezen eenzaamheid.

Het tweede boek was min of meer verplichte stof toen ik liedteksten schreef voor muziektheater Titus, binnenkort uit te voeren in datzelfde Dokkum. Ton Crijnen publiceerde in 2008 een biografie over ‘ de man achter de mythe’ en zodoende werd ik ingewijd in leven en gedachtewereld van pater Titus Brandsma (1881-1942), als Anno Sjoerd geboren in Oegeklooster.

Katholieke pers

Titus Brandsma was overtuigd katholiek en dat is nooit meer anders geworden. Hij gaf zijn krachten aan het onderwijs van katholieke snit, van kleuterschool tot hbs tot universiteit. Hij maakte zich sterk voor een katholieke pers, hield toezicht op de openbare bibliotheek van Oss en had daar geen problemen met censuur.

Brandsma toonde een voorliefde voor de autoritaire staat, volgde het Vaticaan en respecteerde de paus. Toch stond hij voor geestelijke vrijheid en was hij eigenzinnig genoeg om in de liturgie, naast het Latijn, een plek op te eisen voor de volkstaal. Tijdens de eerste nationale bedevaart ter ere van Bonifatius, in 1926 gehouden in Dokkum, was hij zo vrij om als priester te preken in het Fries! Het is de wonderlijke paradox van pater Titus.

Zijn ware vrijheid van denken bleek toen hij in 1942 als politiek gevangene werd opgesloten in de gevangenis van Scheveningen, het bekende Oranjehotel. Brandsma kreeg een cel toegewezen van 1,90 bij 3,70 meter, door hemzelf ‘een pijpenla’ genoemd. Een Duitse soldaat verzekerde hem dat het maar voor één nacht zou zijn. Het werden zeven confronterende weken, en de eerste dagen moest Titus vechten tegen gevoelens van eenzaamheid, onzekerheid en paniek.

Troosteloosheid

Totdat hij opnieuw de beata solitudo ging ervaren, de zalige eenzaamheid die hij als monnik had leren doorstaan en omarmen in zijn kloostercel. Een eerdere biograaf schreef treffend dat Titus ‘zichzelf bevrijdde van de troosteloosheid van de gevangenschap door heimelijk een verbond met zijn cel aan te gaan’. Elke bevrijdende gedachte begint met een hersencel. Net als elke benauwende.

Van Scheveningen werd Brandsma overgebracht naar Kamp Amersfoort. In zijn barak zaten advocaten, artsen, loopjongens, dominees, inbrekers, souteneurs en zwarthandelaren. Sommige gevangenen stompten af en waren tot de vreselijkste dingen in staat. Brandsma behoorde tot degenen die hun geestelijk evenwicht wisten te bewaren en voorkwamen dat anderen tot dierlijk gedrag vervielen. Hij sloot vriendschap met een jonge gereformeerde predikant uit Groningen. Ze voerden intensieve gesprekken en baden met elkaar, maar ze bleven ieder bij hun eigen geloofsovertuiging. Die principiële vrijheid hield beiden overeind.

Men voerde Brandsma af naar Dachau en ook daar behield hij zijn diepgewortelde menselijkheid. Een Utrechtse arts, medegevangene in Amersfoort, zou naderhand getuigen: ‘Zelf ben ik van lutherse gezindte, maar ik moet zeggen dat ik in mijn leven nog met weinig mensen omgang heb gehad die zoveel indruk op mij hebben gemaakt als de katholieke priester, pater Titus Brandsma. In Amersfoort waren mensen van allerlei staat en standing, maar pater Titus verstond de kunst om allen tot zijn vriend te maken. Hij was hartelijk voor iedereen, stond voor iedereen klaar, ook voor de andersdenkenden, zelfs voor de communisten. Hij was vooral indrukwekkend om zijn geestelijke onaantastbaarheid.’

De ondertitel van de voorstelling in Dokkum is intussen omgedoopt, maar luidde aanvankelijk en net zo passend: ‘Groter door jezelf te zijn’. Zo stijg je uit boven het geloof waar je levenslang op steunde.

Titus. Een leven tussen stilte en stress is te zien van 31 mei tot en met 10 juni in de Bonifatiuskapel in Dokkum