Waarom de Notre-Dame meer dan een symbool is

Fransen hebben hun ziel en zaligheid aan de Notre-Dame verbonden. De brand in de kathedraal voelde alsof hellevlammen een aanslag pleegden op het religieuze hart van het land.

Fransen hebben hun ziel en zaligheid aan de Notre-Dame verbonden.

Fransen hebben hun ziel en zaligheid aan de Notre-Dame verbonden. Foto: AFP

Elk land heeft wel een of meer symbolen die de ziel en het hart van die samenleving zijn: kerken, tempels, bijzondere gebouwen en zelfs ruïnes. Frankrijk heeft er ook een paar; Parijs zelfs twee. Is de Eiffeltoren het symbool van de stad, de Notre-Dame is de ziel. Kerk, symbool en nu ook – gelukkig maar tijdelijk – ruïne.

Alsof hellevlammen een aanslag pleegden op het religieuze hart van het land en de christelijke beschaving. Onbegrip, verdriet, verbijstering en onredelijke boosheid overheersen. Dat zelfs een ongelikte cultuurbarbaar als president Trump twitterend zijn medeleven toont bewijst hoezeer de rampzalige brand de wereld heeft geschokt.

Op de Notre-Dame zijn veel woorden van toepassing: schoonheid, kracht, historie en uiteraard geloof, christendom. Europa is rijk aan hoogwaardig symbolische kerken. Ze vormen nog steeds het imposante uiterlijk van een innerlijk verschrompelend geloofsleven. Kerken van die orde zijn meer musea en bezienswaardigheid geworden dan gebedshuizen. Met gemiddeld 30.000 bezoekers per dag staat de Notre-Dame in de top van de meest bezochte en dus ook gefotografeerde monumenten van Europa. Wie Parijs heeft bezocht en de Notre-Dame niet heeft gezien is niet in Parijs geweest…

Fantastische kerk

Het is een merkwaardige kerk. Fantastisch, en toch op een bijzondere manier bescheiden, vriendelijk. Zoals Mussolini de talloze straatjes voor de Sint-Pieter in Rome liet slopen om er een statige toegangsweg naar het Sint-Pietersplein aan te leggen, zo werd ook – op last van keizer Napeleon III - in de jaren na 1865 de wirwar van huizen en huisjes op het Ile de la Cité gesloopt om de Notre-Dame in volle pracht te kunnen laten zien. Het aanzicht is dorps-majestueus, niet adembenemend overweldigend.

Maar anders dan die Sint-Pieter en tal van kathedralen in Europa is de Notre-Dame in de loop van de jaren bar slecht onderhouden. Ook dat is symbolisch. Want het van oorsprong katholieke Frankrijk seculariseerde in rap tempo en dat begon al een eeuw of wat geleden.

Godshuis

Toen paus Alexander III in 1163 de eerste steen legde was Frankrijk door en door rooms. Dat veranderde totaal vlak voor, door en na de Franse Revolutie die in 1789 begon en enkele jaren stand hield. Dat was niet alleen een opstand tegen monarchie en elite, maar ook tegen de kerk. Er joeg een revolutionaire beeldenstorm over en door de Notre-Dame: beelden werden verwoest, schatkamers leeg geroofd, kunstwerken gestolen of vernield. Frankrijk was niet langer een katholiek land waar roomse koningen en prelaten het voor het zeggen hadden. De scheiding van kerk en staat werd rigoureus doorgevoerd en houdt tot op de dag van vandaag stand.

Hoewel de kathedraal altijd symbool stond voor de profane glorie van het glorieuze Frankrijk, bleef het een godshuis

Toch bleef de Notre-Dame voor elke Fransman en bij elke bijzondere gebeurtenis het enige gebouw waar ze hun ziel en zaligheid aan verbonden, ook atheïsten pur sang. Napoleon liet er zich tot keizer kronen, generaal De Gaulle liet er het Magnificat zingen bij de bevrijding van Parijs, de Marseillaise klonk er na de terroristische aanslagen die Parijs opschrikten en vanuit de Notre-Dame werden de afgelopen eeuw tal van presidenten en militaire helden begraven. Maar óók Abbé Pierre, de stichter van de Emmaüsbeweging. Want hoewel de kathedraal altijd symbool stond voor de profane glorie van het glorieuze Frankrijk, het bleef een godshuis; centrum van katholiek Frankrijk, symbool van het christelijke Avondland.

Fotoserie: Verwoestende brand treft Notre-Dame https://t.co/Wut7cmk1wV

— Friesch Dagblad (@frieschdagblad) April 16, 2019

De Franse Curiekardinaal Paul Poupard sprak over ‘een catastrofe voor het christendom’ en noemde de Notre-Dame ‘een pilaar van christelijke cultuur en medemenselijkheid’. Nu is dat symbool deels verwoest, afgebrand. Uitgerekend aan het begin van de Goede Week, terwijl de voorbereidingen van tal van plechtigheden rond het aanstaande Paasfeest in volle gang waren.

Wederopbouw

Goede Vrijdag zal dit jaar voor de Fransen – en in het bijzonder voor de Parijzenaars – een bijzondere betekenis krijgen. Maar Pasen zèlf ook. Want Frankrijk is al begonnen met de wederopbouw van hun Notre-Dame; een materiële herrijzenis uit de as. Het geld vloeit binnen, eerste inspecties tonen aan dat stabiliteit en structuur van het gebouw niet zijn aangetast en talloze relikwieën en kunstwerken blijken onbeschadigd te zijn. Al blijft er nog twijfel over de gebrandschilderde ramen en het imposante orgel met meer dan zevenduizend pijpen.

Notre Dame #NotreDame pic.twitter.com/jktNUGrenl

— Elimar Reyes Caballero (@EliProfFle) April 17, 2019

Een paus legde de eerste steen. Wat ligt er meer voor de hand dan dat een paus ook de eerste steen voor de wederopbouw zal komen leggen? Als paus Franciscus al niet eerder – vandaag of morgen – impulsief besluit naar Parijs te gaan…

Lees ook: Fotoserie: Verwoestende brand treft Notre-Dame