Was Marcus de eerste biograaf van Jezus?

De stelling van Britse nieuwtestamenticus Helen K. Bond dat de evangeliën behoren tot het genre van de antieke biografie lijkt een open deur. Maar zo vanzelfsprekend is die gedachte binnen de nieuwtestamentische wetenschap niet: lange tijd werd ervan uitgegaan dat de evangeliën een geheel eigen, uniek genre waren.

Marcus.

Marcus. Foto: Wellcome Library, London

Vanaf de jaren tachtig van de twintigste eeuw ontstond het besef dat de evangeliën wel degelijk gerekend kunnen worden tot het genre van de antieke biografie. In haar boek The First Biography of Jesus gaat ze na wat deze zienswijze voor de uitleg van het evangelie van Marcus betekent.

Biografieën werden in de antieke oudheid door Grieken, Romeinen en ook Joden (bijvoorbeeld Het leven van Mozes door Philo van Alexandrië) geschreven en hadden als doel een grote persoonlijkheid in herinnering te houden. De lezer kon een moreel voorbeeld nemen aan de held: het beschreven leven was voorbeeldig en diende nagevolgd te worden. Daarom lag de nadruk van het verhaal doorgaans niet op de persoonlijkheid, maar op het morele karakter.

Eerste biograaf van Jezus

De auteur van het evangelie van Marcus is de eerste biograaf van Jezus. Hij was een volgeling van Jezus en schreef zijn biografie voor de gemeenschap waartoe hij behoorde; zijn lezers waren bekend met veel van de verhalen. Zoals veel antieke biografieën werden geschreven op het moment dat de herinnering van de held werd bedreigd, schreef ook Marcus zijn biografie op zo’n scharnierpunt: Jezus dreigde uit beeld te raken.

Met zijn biografie benadrukte Marcus op welke manier het leven van Jezus en zijn boodschap afweken van de heersende cultuur. De biografie hielp de volgeling van Jezus zo hun eigenheid te bewaren.

Zoals bekend ontbreekt in het evangelie de kindertijd van Jezus. Dat was lang een argument om de beschrijving van Marcus niet als biografie te zien: antieke biografen gebruikten de verhalen over de kindertijd juist vaak om de grootheid van de held te laten zien. Maar in het evangelie van Marcus wordt dat bewust anders gedaan, beargumenteert Bond: Marcus wilde laten zien dat zijn held een andere afkomst heeft: Jezus is de zoon van God.

Personages werpen licht op Jezus

Door het evangelie van Marcus te beschouwen als antieke biografie, wordt ook duidelijk welke rol de andere personages hebben: zij werpen licht op Jezus als hoofdpersoon. Door bijvoorbeeld koning Herodes te beschrijven, laat Marcus zien dat Jezus een geheel andere heerser, een heel andere koning is.

Voor hedendaagse lezers van het evangelie valt de ambivalente houding van de leerlingen op. Maar als Bond het evangelie van Marcus vergelijkt met andere biografieën uit de Antieke Oudheid, wordt duidelijk dat de leerlingen vooral ‘typen’ zijn: ze zijn bedoeld als voorbeeld voor latere gelovigen. Aan de hand van het voorbeeld van de leerlingen maakt Marcus duidelijk hoe Jezus kan worden gevolgd en welke fouten de latere volgelingen niet moeten maken.

Een oneervolle dood

In een antieke biografie wordt het levenseinde vaak nadrukkelijk beschreven: een goede dood versterkte nog eens het waardevolle van het leven van de hoofdpersoon. Maar Marcus vertelde van een oneervolle dood: Jezus hing aan het kruis, ogenschijnlijk door God verlaten.

Door deze dood te beschrijven, veranderde Marcus de beelden over wat een goede dood is. Jezus’ dood was in overeenstemming met de Schriften, Zijn dood was een losprijs voor velen. Door de kruisiging als einde van Jezus’ leven te vertellen, laat Marcus tussen de regels door blijken dat hij andere opvattingen huldigt over wat een held is en over wat een voorbeeldig karakter is, dan gebruikelijk was in zijn cultuur.

Wel of geen opstanding?

Het evangelie van Marcus eindigt in een aantal handschriften bij vers 16:8: ‘Ze gingen naar buiten en vluchtten bij het graf vandaan, want ze waren bevangen door angst en schrik. Ze waren zo erg geschrokken dat ze tegen niemand iets zeiden.’ (De Nieuwe Bijbelvertaling).

Met dit einde is het lichaam van Jezus verdwenen. De opstanding wordt wel gemeld, maar niet verteld. Het past bij het genre van de antieke biografie, legt Bond uit: het leven van de held eindigt nogal eens met de promotie tot godheid. Marcus gaat volgens haar niet uit van een opstanding, maar hij ziet Jezus verheerlijkt in de hemel.

Dat vind ik lastig: ik wil zelf wel vasthouden aan de opstanding. Maar ondanks deze kanttekening heeft Bond een waardevol boek geschreven, dat een belangrijke bijdrage levert aan de uitleg van het evangelie van Marcus.

The First Biography of Jesus. Genre and Meaning in Mark’s Gospel . Helen K. Bond. Eerdmans, 41 euro