Dit artikel is vandaag gratis

Wat archeologie en de kabinetsformatie met elkaar te maken hebben? Dit: het is een dubbele waarschuwing aan de heersende elite

Koert van Bekkum. Foto: FD

Je krijgt bijna buikpijn van het onderlinge gedoe bij de kabinetsformatie. Wie wil, kan een les trekken uit het Bijbelboek Rechteren: het gaat mis als de heersende elite de belangen van gewone mensen uit het oog verliest, aldus Koert van Bekkum.

Het is een vreemde Derde Dinsdag van september dit jaar. Het gaat uitstekend met de economie en daarom kan het demissionaire kabinet - ondanks corona - op Prinsjesdag een prima begroting presenteren. Maar intussen sleept de kabinetsformatie voort.

Ook wie Haagse politici in principe welwillend beziet, krijgt inmiddels toch wel buikpijn van het onderlinge gedoe. Alsof er geen behoefte is aan duidelijke beleidskaders bij de problemen waar we voor staan.

Democratisch besef

Intussen ging het zaterdag in Den Haag tijdens de open dag van de Hoge Raad, de hoogste rechtssprekende instantie in het Koninkrijk der Nederlanden, over het versterken van het democratisch besef bij burgers. Bastiaan Rijpkema, bijzonder hoogleraar verdraagzaamheid te Leiden en specialist in de weerbaarheid van democratieën, bestempelde de scheiding van de rechterlijke, uitvoerende en wetgevende macht zelfs als een uitzonderlijke ontdekking, te vergelijken met fundamentele natuurwetenschappelijke doorbraken.

Hij deed dat bij de presentatie van Eerlijk , een kinderboek dat voormalig onderwijsman en ChristenUnie-politicus Kars Veling schreef om kinderen in groep acht vertrouwd te maken de beginselen van de rechtsstaat. Want regeren en rechtspreken mogen saai zijn, iedereen heeft een idee van wat eerlijk is.

Inaugurele rede in Leuven

Het is natuurlijk beroepsdeformatie, maar bij het verhaal van Rijpkema gingen mijn gedachten direct naar een recente analyse van Kanaänitische tempels uit de midden en late bronstijd, dus van circa 1700 tot circa 1200 voor Christus., en naar wat dit zegt over hoe eerlijk de samenleving destijds was ingericht.

Ik liep er tegenaan, omdat ik voor mijn inaugurele rede aan de Evangelische Theologische Faculteit te Leuven (op 27 september) meer wilde weten over de cultusplaatsen in en rond Sichem, die zijdelings langskomen in Bijbelverhalen: over Abram en Jakob (Genesis 12 en 35), over Jozua en het volk Israël (Jozua 8 en 24), over Abimelech (Rechters 9) en koning Rechabeam (1 Koningen 12). Zijn de boom, het altaar en heiligdom bij Sichem bij Abram, Jakob en Jozua positieve plekken die staan voor toewijding aan de HEER, bij Abimelech en Rechabeam is de plek gekoppeld aan machtsmisbuik en revolutie.

Karikatuur

Lange tijd werd de beschrijving van de godsdienst van de Kanaänieten gedomineerd door aandacht voor economische welvaart en seksualiteit. De tegenwoordige bestudering vlucht niet meer zo gauw in de karikatuur van liederlijke seks in de tempel. Een bijkomend voordeel daarvan is dat Bijbelteksten over de aard van de verleiding aan scherpte winnen.

Afgoderij is subtieler dan je denkt en op de Heer alleen vertrouwen is zo gemakkelijk blijkbaar niet. En waar weinig bekend is, zetten archeologen tegenwoordig andere technieken in om meer grip te krijgen op wat er gaande is. Zoals methoden om het gebruik van de ruimten in en om de tempels in beeld te krijgen.

Dat leidt tot interessante conclusies. De Kanaänitische religies bewogen gemakkelijk mee met ontwikkelingen in de samenleving. Tegelijk is het interessant te zien waarvoor de indrukwekkende architectuur en de podia op verhoogde platforms staan.

De tempeltoren van Tell Batata bijvoorbeeld, het Bijbelse Sichem, is een voorbeeld van een tempel waar maar heel weinig mensen mochten komen. Ook de trappen naar de staande steen op een verhoogd platform benadrukten het verschil tussen de elite van de stad en het gewone volk. Blijkbaar was godsdienst in de stad gaandeweg gaan functioneren om de groeiende sociaaleconomische kloven te legitimeren.

Heersende elite

Volgens Rechters 9 leidde het oordeel van God over de onverstandige keuze van de leiders van Sichem om Abimelech aan te stellen tot koning uiteindelijk tot de verwoesting van de tempeltoren en de stad. Volgens de opgravers van Tell Balata past dat goed bij het gewelddadige einde van de tempeltoren zo rond 1100 voor Christus.

Voor politiek en kerk betekent dat een dubbele waarschuwing. Het gaat mis als de heersende elite de belangen van gewone mensen uit het oog verliest. En de ware verering van God en eerlijk met elkaar omgaan hebben meer met elkaar te maken dan je denkt, ook in de samenleving.

Koert van Bekkum is hoogleraar Oude Testament aan de ETF Leuven. Hij schrijft dit artikel als lid van de gezamenlijke onderzoeksgroep BEST (Biblical Exegesis and Systematic Theology) van de Theologische Universiteiten in Apeldoorn en Kampen.