Wat zegt Paulus nou echt over slavernij, een delicate kwestie die mensen tot op de dag van vandaag veel pijn bezorgt? | Theologenblog

Aan de kerken de vraag gesteld het feest van het verbreken van de kettingen – Keti Koti – mee te vieren, omdat ieder mens naar het beeld van God geschapen is en er in Christus al helemaal geen verschil mag zijn tussen slaaf en vrije. Wat zegt dit over ons Bijbellezen met het oog op zo’n delicate kwestie die mensen tot op de dag van vandaag veel pijn bezorgt?

Michael Mulder.

Michael Mulder. Foto: TUA/Melle Rozema

In 1860 riep de leidinggevende gereformeerd theoloog Charles Hodge (1797-1878) op grond van de Bijbel nog op om de slavernij niet af te schaffen. Niet alleen vanwege de apostolische opdracht aan slaven om hun meesters onderdanig te zijn, maar ook omdat Paulus een ontsnapte slaaf terugstuurde naar zijn meester, waarmee hij deze slavenhouder erkende als zijn geliefde broeder.

Met studenten heb ik de vraag naar wat de Bijbel zegt over dit onderwerp onlangs in een cursus besproken. Zo’n kwestie laat concreet zien hoezeer we kinderen van onze tijd zijn, in ons hele denken. Dat maakt het lastig, maar niet minder nodig om eerlijk te luisteren naar de hele Bijbel. We ontdekten dat juist de brief aan Filemon op dit punt verder kan helpen.

Meer doen dan Paulus vraagt

Paulus stuurt de slaaf Onesimus inderdaad terug naar zijn meester. De eeuwen door is dit in de kerk uitgelegd als een Bijbels argument voor het ‘goede’ gebruik van slaven. Maar in alle commentaren van de laatste decennia wordt de nadruk gelegd op het appel dat Paulus doet om Onesimus te aanvaarden als broeder (vs. 16). Wij kunnen ons niets anders indenken dan dat dit betekent: als gelijke. Paulus wil dus met zijn brief bereiken dat Filemon zijn slaaf Onesimus weer aanvaardt én vrijlaat. Toch schrijft Paulus niets over vrijlating. Wél dat hij er op vertrouwt dat Filemon méér zal doen dan wat Paulus vraagt (vs. 21). Maar wat dat meerdere is, vult hij niet in. Waarom niet?

We kennen Paulus goed genoeg om te weten dat hij wel degelijk tegendraadse dingen durft te schrijven en dat hij zich heel precies weet uit te drukken als hij oproept tot bekering. Uit de hele brief blijkt dat Paulus een dringend verzoek doet aan Filemon, zonder de inhoud ervan aan te geven. Wellicht was dit het enige dat hij kón doen, omdat hij anders met zijn brief precies zou bereiken wat hij niet wilde. Hij wilde de gemeente aan huis van Filemon dichter bij Christus brengen en dichter bij elkaar (vs. 2,6). Paulus kon veel meer eisen, maar doet dat bewust niet ter wille van de liefde (vs. 8,9).

Maatschappelijke gevolgen

Een opdracht om een weggelopen slaaf te eren met vrijlating zou niet alleen tegen de Romeinse wet ingaan, maar ook enorme maatschappelijke gevolgen hebben in de cultuur van eer en schaamte van die dagen. Filemon zou zijn eer en daarmee zijn identiteit verliezen. En Onesimus zou de bescherming die hij als vrijgelaten slaaf van zijn vroegere meester kon krijgen kwijtraken als vrijlating op een onwettige manier zou plaatsvinden.

Het lijkt er op dat er geen manier is om hier ‘met schone handen’ uit te komen. Het systeem van de maatschappij staat op gespannen voet met de eenheid en broederschap in Christus, maar dat kan Paulus niet terzijde schuiven zonder groter onrecht te veroorzaken. Dat doet hij dan ook niet, en toch vraagt hij aan Filemon wel om méér dan wat normaal gesproken mogelijk zou zijn, zo blijkt uit de hele brief.

Niet wegkijken

Dit geeft ons een aanwijzing voor vandaag. We kunnen als christen immens blij zijn met de afschaffing van slavernij in Nederland, zodat de liefde en de broederschap uit de brief aan Filemon méér gestalte kan krijgen dan in Paulus’ tijd mogelijk was. Dat geeft reden om God te danken voor Keti Koti en ook om achteraf schuld te belijden en excuses aan te bieden. Wat Paulus in zijn cultuur niet kon bevelen, kunnen wij wel: de gelijkheid in het leven van de gunst van Christus metterdaad gestalte geven en drempels slechten die dat voor het gevoel van velen nog steeds in de weg staat.

Tegelijk is er ook vandaag nog een enorme complexiteit, die met excuses alleen niet doorbroken wordt. Onze tijd kent meer tot slaaf gemaakte mensen dan welke periode uit het verleden ook. Ik herken de verlegenheid van Paulus: het systeem veranderen kun je niet, maar je kunt wel kiezen niet weg te kijken, je bewust te zijn waar je kleding koopt en keuzes maken die verder gaan dan je van te voren dacht.

De brief aan Filemon geeft daarvoor een aantal heldere richtlijnen: het besef je leven gekrégen te hebben zal de motor zijn voor liefde die méér vraagt dan het gewone. Daarbij vult Paulus deze verantwoordelijkheid niet tot achter de komma in voor de ontvanger van zijn brief, want er is geen weg om de handen compleet schoon te houden. Maar hij vertrouwt er wel op dat als de liefde het wint, er méér gebeurt dan hij durft te schrijven.

Michael Mulder is universitair docent Nieuwe Testament en Judaica aan de Theologische Universiteit Apeldoorn. Hij schrijft dit artikel als lid van de gezamenlijke onderzoeksgroep BEST (Biblical Exegesis and Systematic Theology) van de Theologische Universiteiten in Apeldoorn en Kampen.