Dit artikel is vandaag gratis

We zijn vreemdelingen op aarde, ook als mensen steeds weer proberen een thuis voor zichzelf te scheppen | Theologenblog

Hans Burger. Foto: Melle Rozema

In de theologie is wel veel aandacht voor de menselijke natuur en en minder voor de plaats waar mensen wonen. Toch heeft juist ‘plaats’ alles te maken met God: de keus voor zonde heeft ons verbannen uit ons thuis bij God.

Een paar weken geleden zijn wij verhuisd. Niet langer woon ik in Kampen, de plaats waar ik - met een onderbreking in Fryslân - ongeveer twintig jaar heb gewoond. Nu ik er weg ben, merk ik hoe ik daar verworteld ben geraakt.

Nu woon ik op een nieuwe plek, in een nieuwe omgeving waar alles nieuw is en waar ik geen herinneringen heb liggen. De plaats waar je verworteld bent, is de plaats waar je je thuis voelt.

Kort na onze verhuizing zijn we aan de TU Kampen gestart met een minor over ecologische theologie. Wanneer je kiest voor zo’n nieuwe invalshoek in de theologie, lichten er nieuwe thema’s op, of je ontdekt blinde vlekken van de theologie tot nu toe. ‘Plaats’ is zo’n thema.

‘Blut und Boden’

In de theologie is wel veel aandacht voor de menselijke natuur, die goed geschapen is maar daarna in zonde gevallen. In theologie en filosofie is veel aandacht voor de mens als persoon, als subject, of als individu. Minder is er nagedacht over de plaats waar die personen leven. Complicerend is dat wel Blut und Boden naar voren kwamen – met alle bijbehorende racistische en nationalistische connotaties.

Toch moet ‘plaats’ wel een theologisch thema zijn. Jezus als onze plaatsbekleder geeft ons niet alleen onszelf terug, maar ook onze plaats. De Duitse theoloog Christoph Gestrich benadrukte dit al in zijn boek Christentum und Stellvertretung (2001), recent vroeg Cees-Jan Smits aandacht voor deze thematiek in zijn proefschrift Plaatsbereiding (2021), en Arnold Huijgen ontwikkelde in zijn boek Maria. Icoon van genade (2021) een ‘theologie van de (heilige) plaats’.

‘Plaats’ heeft alles te maken met noties als geborgenheid en veiligheid: ellende betekent dat je ver van huis in verlorenheid leeft, in Christus krijg je een plaats om te schuilen en kom je weer thuis.

Vreemdelingen op aarde

Vanuit deze thematiek zijn allerlei Bijbelse lijnen te trekken en zou je een theologie van ‘plaats’ kunnen ontwikkelen: mensen zijn door God geplaatst in de veilige tuin van Eden, in zijn aanwezigheid. De keus voor zonde betekende verbanning uit ons thuis bij God. Sindsdien zijn we vreemdelingen op aarde, ook als mensen steeds weer proberen een thuis voor zichzelf te scheppen: een eigen huis, een plek onder de zon. Israël kreeg een plek in het land Kanaän, maar opnieuw volgde een ballingschap. Nog steeds verlangen de Joden naar de vervulling van Gods belofte, dat ze in hun eigen land in vrede kunnen leven.

Vanuit Jezus Christus en vanuit Israël is er reden om kritisch te zijn op een al te simplistische plaats-theologie. Zomaar wordt een plaats de plek waar wij een nieuw Babel bouwen, een stad waar wij ons ding doen en alles wat vreemd is het liefst buiten de deur houden.

De problematiek van de ecologische crisis werpt een ander ligt op deze vragen en geeft ze extra urgentie. Te veel nadruk op vreemdelingschap sluit naadloos aan bij het levensgevoel van de moderne stad: leven als individu, zonder binding aan een plek, dankzij ons vervoer mobiel, dankzij internet met de hele wereld verbonden, met dicht getegelde tuinen en rolluiken voor de ramen.

Zorgen voor de bodem

In deze verstedelijkte manier van leven zijn we ver vervreemd geraakt van het agrarische leven uit de wereld van de Bijbel. We zijn vergeten dat menselijk leven verworteld is op een plaats, en dat we leven van wat de bodem opbrengt. Wij zijn zelf als mensen genomen uit de akker. De bodem is als het ware de levende huid van de aarde. Wil de aarde niet veranderen in een uitgeputte, verdorde woestijn, dan moeten we zorgen voor die bodem. Het ecosysteem waarvan we zelf deel uitmaken is onlosmakelijk verbonden met de bodem, waarin al het aardse leven verworteld is. Die bodem zelf is vol van leven.

Gelukkig hield de vorige eigenaar van ons huis van tuinieren en van insecten. Om ons heen is het groen, bloeien de bloemen, en vliegen de vlinders. Het lijkt een prima plek om opnieuw te wortelen.

Hans Burger is universitair hoofddocent systematische theologie aan de Theologische Universiteit Kampen. Hij schrijft dit artikel als lid van de gezamenlijke onderzoeksgroep BEST (Biblical Exegesis and Systematic Theology) van de Theologische Universiteiten in Apeldoorn en Kampen.

Nieuws

Meest gelezen