Olie en gas bepalen de betrekkingen tussen de EU en Rusland. En het zal bij pappen en nathouden blijven | Opinie

Per saldo kan de Russische president Vladimir Poetin zijn gang gaan. De Europese Unie zal zich krachtig uitspreken, maar geen gekke dingen doen.

Vladimir Poetin met de Amerikaanse president Joe Biden in Genève.

Vladimir Poetin met de Amerikaanse president Joe Biden in Genève. Foto: EPA

Hoe anders was de verhouding met Rusland in de jaren rond het nieuwe millennium. Rusland was via het overgangsbewind van Boris Jeltsin in rustiger vaarwater terecht gekomen. Met dank aan Michail Gorbatsjov was het communisme verslagen en verdreven. Alles zou beter worden in de betrekkingen tussen de Europese Unie en grote buur Rusland.

Het waren de jaren dat politici uit het Europees Parlement en de Raad van Europa de deur plat liepen in Moskou. Er werd zelfs wel eens fluisterend gevraagd of Rusland niet ‘gewoon’ lid van de Europese Unie kon worden.

De Raad van Europa, dat bleek geen probleem. Democratische waarden en mensenrechten konden vrijuit besproken worden. Het Europese Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg, het belangrijkste orgaan van de Raad van Europa, stuurde in concrete arresten bij waar dat nodig was.

Maar Vladimir Poetin bleek een leugenachtig personage. Langzaam maar doelbewust draaide hij de duimschroeven aan. Al meer dan twintig jaar heeft hij zich opgesloten achter de muren van het Kremlin. De Goelag werd in ere hersteld. De oppositie de nek omgedraaid. De persvrijheid de mond gesnoerd. Als Poetin de Krim wilde terugveroveren, dan deed hij dat gewoon. Want de Europese Unie, zo wist hij zeker, wil militaire macht alleen defensief inzetten.

Respect behouden

Nu, twintig jaar later, kan Poetin erop wijzen dat hij alleenheerser is geworden in Moskou. Tegelijk heeft hij enig respect op het internationale toneel behouden. Hij vloog vorige week gewoon naar Genève om daar op voet van gelijkheid zijn Amerikaanse collega Joe Biden te ontmoeten. Er werd gefluisterd dat een ontmoeting ergens in de Europese Unie, bijvoorbeeld in Brussel waar Biden toch verbleef, niet werd toegestaan.

Dan maar pal aan de andere kant van de grens tussen Frankrijk en Zwitserland. De tweede schrijftafel van de Verenigde Naties is immers een plek waar iedereen wil en mag zijn. De Europese Unie, schuchter als het al langer was, heeft nog steeds geen eigen zetel in de Veiligheidsraad. Ook daarover is vergeefs twintig jaar gefluisterd. Maar de Franse president Emmanuel Macron met zijn theorie over ‘Europese soevereiniteit’ horen we hierover niet.

Toch is de informele invloed van de Europese Unie in de Verenigde Naties sterk aan het groeien. Dus wil de Unie een bijeenkomst tussen Biden en Poetin in Genève niet echt tegenhouden. De pas herbenoemde Portugese VN-secretaris-generaal António Guterres, twintig jaar geleden vooraanstaand lid van de Europese Raad, doet alles om de Europese rol te bevorderen.

Vuist op tafel slaan?

Wat kan de Europese Unie tegenover Rusland? Donderdag en vrijdag spreekt de Europese Raad daarover voor de tweede keer.

Dit keer ligt er een vorige week gepubliceerd stuk van de Europese Commissie en buitenlandvertegenwoordiger Josep Borrell. In dat stuk worden alle bestaande contacten en verhoudingen geanalyseerd. Grote vraag: kan en wil de Europese Unie met de vuist op tafel slaan, nu er geen sprake meer is van enige vorm van mensenrechten in Rusland?

Het simpele antwoord moet ontkennend zijn. Het blijft bij het bestaande pappen en nathouden. Het kernbegrip blijft energie. De Europese Unie koopt 25 procent van alle benodigde aardolie en 40 procent van al het benodigde aardgas in Rusland. Alternatieven zullen er alleen mondjesmaat en over een lange periode gespreid ontstaan.

Andersom: als Rusland geen olie en gas meer aan de Europese Unie kan verkopen, stort de Russische economie helemaal in. Zo’n groot rijk met tweeduizend kilometer gezamenlijke grens met de Europese Unie in een dergelijke armoede storten is een buitengewoon onaantrekkelijk alternatief.

En verder: de gewone Rus kan er eigenlijk ook helemaal niets aan doen. Moeten we al die 140 miljoen doorgaans vriendelijke en gastvrije Europese zusters en broeders dan maar in het ongeluk storten?

Lijnen openhouden

De Europese Unie is, blijkens het stuk van vorige week, niet van plan de mond te houden. Uiteindelijk zal Alexej Navalni daardoor een iets minder onaangenaam verblijf in de Goelag hebben dan anders het geval zou zijn. Wat dat ‘iets minder’ inhoudt, bleek de afgelopen maanden. Niet heel veel.

Maar de verhoudingen tussen de Europese Unie en Rusland verlopen langs drie tegengestelde lijnen: afwijzing waar mogelijk, bestrijden waar gewenst, zoals ten opzichte van Oekraïne, de staten aan de Zwarte Zee (Georgië en Armenië) en samenwerking waar gewenst. De Europese Unie wil ‘communicatiekanalen richting Moskou openhouden’. Het zal vechten tegen aanvallen in de digitale wereld en van militaire zijde.

Er verandert zelfs zo weinig na deze Europese Raad, dat Nederland donderdag weer zal moeten vechten voor steun van de Europese Unie voor het onderzoek en de MH17-rechtszaak. Maar dat zal wel weer genoteerd worden in de slotverklaring.