De 'landelijke' PKN pakt geen geld af van lokale gemeenten, maar transparantie over in- en uitgaven is wél nodig | Opinie

Het Friesch Dagblad publiceerde de afgelopen maanden veelvuldig over de regels van Protestantse Kerk in Nederland (PKN) over de financiële verslaggeving en de zeggenschap over het eigen bezit en vermogen. Dat wordt niet afgepakt, zegt Jurjen de Groot, directeur van de Protestantse Kerk in Nederland.

Jurjen de Groot

Jurjen de Groot Foto: Eljee Bergwerff

Is het nog wel logisch voor een kerkelijke gemeente om evenveel diaconaal en kerkrentmeesterlijk vermogen te hebben als toen de gemeente duizend leden had, terwijl het er nu bijvoorbeeld nog maar vierhonderd zijn? Ik denk persoonlijk van niet.

Het lijkt verstandiger - en misschien zelfs wel inspirerender - om bijvoorbeeld een deel van het vermogen zo in te zetten dat je als gemeente betekenisvol aanwezig bent in je eigen omgeving, of initiatieven ontwikkelt om de volgende generaties bij de gemeente te betrekken. In de hoop en verwachting dat dit bijdraagt aan de toekomstbestendigheid van de kerk in z’n geheel.

Ongerustheid

In deze krant zijn de afgelopen maanden diverse stukken over dit onderwerp verschenen. Ik proef daarin enorme betrokkenheid en zorgvuldigheid, maar ook enige ongerustheid of ‘de landelijke kerk’ niet stiekem van plan is aanspraak te gaan maken op het vermogen van plaatselijke PKN-gemeenten.

Laat ik u direct gerust stellen: dat is niet het geval. Het vermogen van de gemeente is van de gemeente en blijft van de gemeente. Wel is het zo dat de generale synode - ook namens deze Friese gemeenten - hen uitdaagt om het vermogen niet alleen te beheren, maar in te zetten voor toekomstgericht kerk-zijn.

Dat vragen we niet zomaar. Dat we met elkaar nadenken over de toekomst van de kerk is noodzakelijk. Het lijkt voor de kerk steeds moeilijker te worden om betekenisvol aanwezig te zijn in de samenleving, terwijl gemeenten dat wel willen.

Ambtsdragers realiseren zich goed dat toekomstgericht beleid nodig is, maar uit onderzoek blijkt dat veel gemeenten het moeilijk vinden om te komen tot een langetermijnstrategie. Samen met gemeenten en classicale vergaderingen wil de dienstenorganisatie van de Protestantse Kerk daarom aanwezig zijn om lokale gemeenten te ondersteunen in het zoeken naar een nieuw toekomstperspectief.

Financieel beheer

Naast grote inhoudelijke thema’s, zoals woord en sacrament en missionaire-diaconale aanwezigheid in de samenleving, speelt ook een verantwoord financieel beheer van gemeenten een cruciale rol als het gaat om toekomstgericht kerk-zijn.

Samengevat gaat het erom dat niet alleen talenten van ambtsdragers en gemeenteleden, maar ook vermogens van gemeenten worden ingezet ten dienste van het Koninkrijk van God. Vandaar dat de synode van de Protestantse Kerk in juni vorig jaar het rapport ‘Werkzaam vermogen’ heeft aangenomen.

Het is goed als kerkenraden en colleges van kerkrentmeesters en diakenen zich regelmatig afvragen wat hun beleid is ten aanzien van vermogen, wat ze aan dat vermogen hebben en wat een zinvolle investering van de opbrengsten van het vermogen zou kunnen zijn. Het krimpen van de kerk dwingt ons bijna om dit soort vragen te dúrven stellen. Liever ons geld zo inzetten dat we daarmee de kerk - hopelijk - behouden voor toekomstige generaties, dan straks een vermogende kerk sluiten waar geen mens meer komt.

Actuele waarde

Om gemeenten te helpen dit gesprek goed te kunnen voeren, schrijft de richtlijn Begroting en jaarverslaggeving Protestantse Kerk met ingang van de jaarrekening 2020 voor dat de bezittingen van de gemeente, met uitzondering van de kerkgebouwen, worden gewaardeerd op actuele waarde. Tevens wordt er met ingang van 2020 gevraagd om in het bestuursverslag het beleid ten aanzien van het vermogen toe te lichten.

De richtlijn heeft als doel om het financieel beheer van gemeenten en diaconieën te ondersteunen en de gemeenten en diaconieën transparant verantwoording te laten afleggen aan de leden. De visie op dit onderwerp is als volgt samen te vatten.

Helder inzicht

1. Voor een verantwoord financieel beheer van de gemeente is het goed als de gemeente een helder inzicht in haar eigen financiële situatie heeft. Dit betekent dat je als gemeente niet alleen een goed inzicht van de inkomsten en uitgaven van de gemeente hebt, maar weet wat je bezit werkelijk waard is.

Vruchten van het vermogen

2. Inzicht in het vermogen krijg je als je een goede inschatting van het vermogen maakt en dat kan alleen als je het vermogen berekent op basis van de werkelijke waarde. Dan weet je wat je eventueel op langere termijn aan vermogen kunt inzetten om bijvoorbeeld de kerk te behouden voor de komende generaties of besteden kan aan een diaconaal project.

Ook als je alleen de vruchten van het vermogen inzet, is het van belang de waarde van de stam te kennen. Zo kun je steeds de juiste afwegingen maken. Het gaat er vooral om dat de kerkenraad en de colleges hierover nadenken en het eens zijn over de gemaakte keuzes.

Jaarverslaggeving

3. Elke gemeente moet verantwoording afleggen aan haar leden en dat vraagt een transparantie over zowel baten en lasten als van het vermogen. Dit is een uitgangspunt dat inmiddels voor alle andere sectoren in de samenleving allang gewoon is. De Protestantse Kerk liep, totdat deze richtlijn uitkwam, in de voorschriften op het gebied van jaarverslaggeving achter op andere sectoren.

Er leeft in gemeenten soms de angst dat ‘leden minder gaan bijdragen als ze het vermogen kennen’. Die angst kunnen we wegnemen wanneer we naar de leden duidelijk communiceren waarom we het vermogen op een bepaalde manier inzetten of beheren. Juist dat kan voor gemeenteleden een extra reden zijn om te willen bijdragen.

Aanscherping richtlijnen

Een eerste stap hierin is dus de aanscherping van de de richtlijnen rond de financiële verslaglegging van gemeenten. Vanwege het belang van de toekomstgerichtheid daagt de generale synode van de Protestantse Kerk gemeenten uit om goed na te denken over hun vermogen. Niets meer en niets minder.

Papier is geduldig, maar een gesprek van mens tot mens is beter. Vandaar dat ik graag met de gemeenten in Fryslân over dit onderwerp in gesprek ga. Ik ben benieuwd naar de vragen die er leven.

Daarom is er op 22 september een bijeenkomst gepland waarbij ook classispredikant Wim Beekman, de VKB Friesland en vertegenwoordigers van de colleges voor beheerszaken, CCBB en GCBB, aanwezig zullen zijn.

Jurjen de Groot MBA is directeur van de dienstenorganisatie van de Protestantse Kerk In Nederland