Een slot op de deur en je naam niet zeggen: daar wordt een mens somber van | Column

Wie zijn gevoelens wegstopt en ze niet uit, bijvoorbeeld vanwege negatieve ervaringen uit de jeugd, wordt vaak geen gelukkiger mens. Dat blijkt ook uit het verhaal van Durk, een toegewijde werker die altijd voor anderen klaar staat.

Een slot op de deur.

Een slot op de deur. Foto: Shutterstock

We denken wel eens dat ons gedrag een keuze is; iets dat je op dat moment helemaal uit jezelf beslist. Nu ben ik niet van het idee ‘wij zijn ons brein’; alsof iedere keuze die we maken is bepaald door ons DNA en chemische processen in ons hoofd. Ik denk dat ons gedrag deels biologisch is bepaald, maar dat ook andere zaken een rol spelen; de cultuur, gewoonte of sociale druk en ons verleden bijvoorbeeld. Onlangs werd me weer duidelijk dat het verleden doorwerkt in het heden en naar de toekomst toe.

Durk is manager bij een zorginstelling. Hij begon er als leerling-verpleegkundige en is helemaal opgeklommen tot leidinggevende. Hij heeft naast zijn werk de route van vmbo naar mbo afgelegd en vervolgens hbo gedaan en zijn post-hbo-certificaat behaald.

Durk is een toegewijde werker die altijd voor een ander klaar staat. Zijn medewerkers hebben hem hoog zitten. Hij is een man van de praktijk. Bij spanningen of conflicten staat hij snel vooraan, bemiddelt en lost het op. Hij heeft er al twintig dienstjaren op zitten en kijkt af en toe om zich heen naar een andere passende baan.

De laatste tijd is hij wat somber. Dit helpt niet bij het zoeken naar ander werk, bij een gemeente of in een andere functie waarbij hij iets voor mensen kan betekenen. De sollicitatiecommissies geven aan dat hij wat stil en bescheiden overkomt. Dat krijgt hij ook vaak op zijn werk te horen. Hij is goed in het oplossen van een crisis, maar lijkt dit vrij gevoelloos te doen. Ook thuis, als er iets met de kinderen is, lost hij dit snel en praktisch op.

Hij toont weinig emoties. Dat maakt dat hij mensen op afstand zet. Mensen hebben nogal eens het gevoel dat ze bij hem ook geen emoties mogen tonen. Wat zij crisis noemen, spannend en ingewikkeld, daar haalt hij zijn schouders voor op en lost het op. Naast zijn toenemende somberheid - waar hij vanaf wil - zoekt hij ondersteuning bij het zoeken naar ander werk via coaching.

Plaatsen uit zijn jeugd

Ik nodig hem uit om me mee te nemen naar de plaatsen der moeite uit zijn jeugd. Gebeurtenissen die hem hebben gevormd of getekend. In een aantal coaching-gesprekken vertelt hij het volgende.

,,Ik ben opgegroeid in totale chaos. Mijn vader was verslaafd en pleegde zelfmoord door van een brug af te springen toen ik tien jaar was. Hij sprong terwijl er een politieagent vlakbij was die hem probeerde te redden. Mijn moeder zette het chaotische leven voort. We zwierven door heel Nederland, van de ene kraakwoning naar de andere. Ik heb op meer dan vijftien plaatsen gewoond; altijd in vieze, oude huizen en soms zonder water en licht. Mijn moeder hing een hangslot door de deur. Dit beeld is me altijd sterk bijgebleven. En als de politie of een knokploeg de boel openbrak, mocht ik nooit mijn naam zeggen. Dan hadden ze onze gegevens, waardoor we in de gevangenis konden komen, zei mijn moeder.”

Op latere leeftijd heeft Durk de zorg op zich genomen voor een zusje dat leukemie kreeg. Zelf heeft hij ook een ernstige ziekte gehad, die lang heeft geduurd. Pas toen hij dertig jaar was, kon hij los van alles over zijn eigen toekomst nadenken. Hij ging toen naar het hbo, dat hij naast zijn werk deed.

Een groot hart

Het is een verhaal waar je stil van wordt. Voor mij zit een man met een groot hart voor anderen, een man die zelf enorm veel tekort is gekomen. En die pijn, dat tekort en lijden voelt hij elke dag, maar hij stopt het weg vanwege zijn zorg voor anderen. Het is net als bidden voor anderen, terwijl je zelf aan het kruis hangt.

Een slot op de deur en je naam niet mogen noemen… Dat beeld hebben we in de gesprekken die volgden verder uitgediept.

,,Daarom kan ik mij in gesprekken zoals een sollicitatie niet goed presenteren. Het slot op de deur, dat schuilen en jezelf verbergen. De angst voor een knokploeg of de politie. Je naam niet mogen noemen. Dat voel ik nog steeds, diep in mezelf. Maar ik kan mezelf wel prima als manager of verpleegkundige presenteren. In die rol hoef ik mijn emoties niet te laten zien en kan ik functioneel met anderen omgaan.”

We stellen vast dat de emotionele verwaarlozing in zijn jeugd zich voortzet in hoe hij met zichzelf omgaat. ,,Niet zeuren, niet voelen en doorgaan.”

Gevoelens opschrijven

Niet bij je gevoelens stilstaan, ze niet toelaten en al helemaal niet anderen daarin toelaten, daar word je somber van. Dat ziet hij nu ook wel in. We spreken af dat hij zijn gevoelens gaat opschrijven, uitwerken voor zichzelf. We spreken vervolgens af dat hij ze in een gesprek in gaat brengen, thuis met zijn vrouw en met zijn ondertussen hoogbejaarde moeder. We doen het in kleine stapjes, waarbij ik hem als coach en reisbegeleider mag ondersteunen.

Zelfs de plaatsen der moeite opzoeken is nog een hele worsteling. In contact komen met je dieperliggende pijn en teleurstellingen. Anderen uitnodigen op die plaatsen der moeite is ook niet gemakkelijk. Anderen hebben hun kijk, hun beelden en emoties bij diezelfde situaties. En dan de pijn achter je laten, loslaten, vergeven en kiezen voor ander gedrag.

Ik moest in dit verband denken aan de Joods-Amerikaanse schrijver en psychotherapeut, Edith Eger. Zij zegt in een interview over een van haar boeken het volgende: ,,Zelfs al ga ik door een dal van duisternis, ik vrees geen kwaad. Ik hoef er namelijk niet te wonen, ik mag er doorheen trekken. En ik hoef dat niet alleen te doen! Ik ben geen slachtoffer, maar een overlever.” Dit zijn woorden van een vrouw die de holocaust heeft overleefd, een kamp waarin dagelijks mensen werden gemarteld en vergast…

Niet alleen

De coaching is alweer een paar maanden geleden afgerond. We spreken af op een terrasje, drinken een kop koffie om samen terug te blikken. Durk ziet er goed uit. Hij is afgevallen; hij sport meer en let meer op zijn voeding.

Hij heeft sinds kort ook een andere baan. Hij is geen manager in een wijk geworden, maar directeur op een basisschool; een kleine school middenin een wijk.

Ik vraag hem wat zijn belangrijkste missie is. ,,Goed en passend onderwijs verzorgen, met hart en ziel en vooral letten op de kinderen die niet zo duidelijk naar voren treden. Dat juist deze kinderen zich veilig mogen voelen, op verhaal mogen komen bij ons. En niet zoals ik op latere leeftijd uit dat dal van duisternis moeten kruipen. Ze hoeven het immers niet alleen te doen, dat heb ik ondertussen wel geleerd! Het slot is van de deur en ik heb een naam, een naam die gehoord mag worden.”

Durk slaat even met zijn vuist op tafel en lacht. Hij lacht het leven weer tegemoet.

Gabriël Anthonio is hoogleraar aan de RUG en organisatieadviseur bij de Galan Groep