Een eenzame Europese Unie moet nu een krachtige rol in de wereld pakken | Europese zaken

Ooit zaten ze inderdaad rokend en drinkend bij de open haard. Maar het Gymnich-overleg van de Europese ministers van Buitenlandse Zaken komt dit keer geen week te vroeg.

EU-buitenlandcoördinator Josep Borrell heeft de afgelopen weken al een mogelijke, nieuwe agenda voor Afghanistan geschetst.

EU-buitenlandcoördinator Josep Borrell heeft de afgelopen weken al een mogelijke, nieuwe agenda voor Afghanistan geschetst. Foto: AFP

Zondag toch even een glimlach bij het nieuws. Nieuwszenders meldden ons: ‘Minister Kaag deze week op werkbezoek in regio Afghanistan’. Er ging daardoor weer een wereld van verouderd denken in Den Haag open. Eerste associatie: wanneer komt dat nieuwe kabinet er nu? Weer een week verloren.

Tweede gedachte: Minister Kaag (Buitenlandse Zaken) kan dit beter overlaten aan de Europese hoge vertegenwoordiger Josep Borrell. Ze houdt dan zelf wat tijd over voor het informele beraad van Europese ministers van Buitenlandse Zaken in de Sloveense stad Kranj.

Want zo is het bedoeld, juist in tijden van crisis. De Europese Unie bouwt gestaag aan een gezamenlijk Europees buitenlands en veiligheidsbeleid. Zo lang lidstaten met hun eigen ministers, zoals nu minister Kaag, daar doorheen fietsen, komt het er nooit van.

Taliban

Moet dat dan? In ieder geval was de kritiek de afgelopen weken weer niet van de lucht. Waar was de Europese Unie toen de taliban door heel Afghanistan heen wandelden en daar de westerse samenwerking voor een vrij en democratisch land opblies? De Europese Unie was er niet. De westerse wereld onder leiding van de Verenigde Staten had indertijd de NAVO uitgekozen voor dit doel.

De soldaten deden wel twintig jaar hun best. Geen kritiek op de manschappen dus. Maar zij zijn er niet op getraind tussen alle militaire activiteiten door schooltjes te bouwen, waterleidingen aan te leggen en verkiezingen te organiseren.

Overmaat aan sojabonen

Even een verhaal tussendoor. In de Verenigde Staten gaat Europa door voor een nuttig continent. Wederzijdse handel is prima. Sterker nog, de trans-Atlantische handel is verreweg de belangrijkste handelsstroom in de wereld. Het was dus ook uit het oogpunt van Amerikaans eigen belang een grote fout van toenmalig president Donald Trump om een handelsoorlog uit te roepen met de Europese Unie.

Bezoeken van nationale regeringsleiders leverden weinig op. Maar toen Jean-Claude Juncker, toen voorzitter van de Europese Commissie, in juli 2018 afreisde, werd helder dat Trump zijn hand had overspeeld ten opzichte van de grootste economische macht in de wereld. Juncker moest alleen wel een overmaat aan sojabonen slikken in ruil voor het recht zetten van de spelregels voor vrije handel.

Een beetje achter de schermen is de Europese Unie ook al een aantal jaren bezig zich niet alleen op economisch gebied beter te organiseren. In het voorjaar van 2016 heeft Nederland als halfjaarlijkse voorzitter nog meegewerkt aan de Global Strategy. Het stuk vormt een belangrijke bouwsteen voor het versterken van de positie van de Europese Unie in de wereld.

Het stuk wordt nu aangevuld met het zogenaamde Strategisch Kompas. Het gaat over meer Europese samenwerking inzake defensie. De Franse president Emmanuel Macron streeft naar herverkiezing. Hij mag dan als halfjaarlijkse voorzitter van de Europese Unie dat Kompas presenteren.

Einde van de NAVO?

Dat is natuurlijk geen aanbeveling. Niettemin, dat Strategisch Kompas zet die gemeenschappelijke defensie wel op de kaart. Vooral bedoeld als een versterkte Europese bijdrage in de NAVO. Maar zeker bruikbaar, mocht die NAVO langzamerhand het einde in zicht hebben. En hebben we niet een glimp daarvan gezien in de wijze waarop de zittende Amerikaanse president Joe Biden de missie in Afghanistan aan z’n eind heeft geholpen?

Hoe dan ook, voor een kleinere lidstaat als Nederland is het daarom van groot belang deze week goed te besteden. Woensdag en donderdag als de ministers van Defensie bijeen zijn, donderdag en vrijdag als de ministers van Buitenlandse Zaken volgen. Want willen de Europeanen nog iets betekenen in ‘de regio van Afghanistan’, dan is er geen lidstaat meer die daar zelfstandig potten kan breken.

Afrika

De Europese Unie is economisch machtig in de wereld. Het kan economische standaarden en klimaatbeleid wereldwijd naar eigen hand zetten. Zonder steun van de Europese Unie wordt het nooit wat op het Afrikaanse continent. Maar nu de Amerikanen op het gebied van vrede en veiligheid zo in de eigen kaart hebben laten kijken, kan de Europese Unie er op langere termijn niet vanuit gaan dat het kan blijven schuilen onder de NAVO en de Amerikaanse nucleaire paraplu.

De bijeenkomsten van deze week geven zo Josep Borrell de kans de ministers van Buitenlandse Zaken diep in de ogen te kijken. Blijft hij aan handen en voeten gebonden door het vetorecht van de lidstaten? Of kiezen deze eieren voor hun geld door langzaam maar zeker samen verder te gaan op weg naar een geopolitieke Unie van betekenis? Borrell heeft de afgelopen weken al een mogelijke, nieuwe agenda voor Afghanistan geschetst.

Het Gymnich-beraad in Kranj de komende dagen komt dit keer geen week te vroeg.