Commentaar: Na een onrustig weekeinde bij het CDA lijkt alleen een onorthodoxe aanpak de formatie nog te kunnen redden

Door de onrust bij het CDA na het vertrek van Pieter Omtzigt is de formatie een nog moeilijker puzzel geworden. Een doorbraak kan alleen geforceerd worden door een informateur die partijen dwingt tot onderhandelen.

Henk van der Laan.

Henk van der Laan. Foto: FD

Het is nu wel ironisch dat twee weken geleden CDA-leider Wopke Hoekstra samenwerking met GroenLinks afwees omdat die partij instabiel was. De belangrijkste reden waarom de formatie zo langzaam verloopt is omdat het CDA instabiel is.

Het populaire Kamerlid Pieter Omtzigt, goed voor vier zetels, liet zaterdag weten het CDA te verlaten en als onafhankelijk Kamerlid terug te keren zodra zijn vervangingsperiode voorbij is. Hij deed dit nadat donderdag zijn memo aan een CDA-commissie uitlekte. Hierin schreef Omtzigt dat hij zich slecht behandeld voelt door de partijtop, maar ook dat de partij inhoudelijk op de verkeerde weg zit.

Verdeeld CDA

Omtzigts vertrek betekent niet dat er rust is bij de christendemocraten. Integendeel: dit zal eerder het startschot zijn voor een lange partijdiscussie. Moet het CDA een volkspartij zijn, of een bestuurderspartij? En moet de partij op zoek naar kiezers die christendemocratische principes zwaar laten wegen of moet het vooral een partij rechts van het centrum zijn? Het roept herinneringen op aan 2010, toen de partij diep verdeeld raakte over wel of niet samenwerken met Geert Wilders’ PVV.

Vanuit enkele hoeken in de partij klinkt de roep om maar eens een periode in de oppositie te gaan zitten, zodat het CDA eerst kan herbronnen. Zelfs Hoekstra hint daarop wanneer hij weer eens zegt dat regeren voor het CDA geen uitgemaakte zaak is.

Horrorscenario voor de VVD

Voor de VVD is dat echter wel zo. De liberalen zijn weliswaar de grootste partij gebleven, maar willen niet regeren zonder het CDA. Want in dat geval zal de partij van premier Mark Rutte in zee moeten met D66, PvdA en GroenLinks. Dat heeft net geen Kamermeerderheid, maar met een beetje hulp van de ChristenUnie of Volt is dat te verhelpen.

Voor de VVD een electoraal horrorscenario. Als enige rechtse partij regeren met een reeks partijen die links van het centrum staan, terwijl concurrenten PVV, FVD, JA21 en CDA oppositie voeren. Drie keer eerder regeerde de VVD zonder het CDA, en alleen in 1998 leidde dat niet tot verlies. De kans lijkt klein dat de VVD dit nog eens wil doen.

Deze formatie zit zo vol met onwillige partijen, blokkades en voetangels dat je je gaat afvragen of er iemand bereid is om te bewegen en een eventueel verlies bij nieuwe verkiezingen te accepteren. Om eerlijk te zijn lijkt het er niet op dat dat gaat gebeuren.

Vuist op tafel

Het kan haast niet anders dan dat informateur Mariëtte Hamer haar opdracht inlevert zonder succes, of in elk geval zonder een helder voorstel voor een coalitie. Om de boel wel in beweging te krijgen is er een (in)formateur nodig die niet vertrouwt op het traditionele overleg, maar met de vuist op tafel slaat en met onorthodoxe middelen partijen tot de onderhandelingstafel dwingt.

Een minderheidskabinet of een extraparlementair kabinet moeten overwogen worden. Want Den Haag kan niet eindeloos om de hete brij heen blijven draaien. Maar nieuwe verkiezingen uitschrijven zou een brevet van onvermogen zijn.