Opinie: Complottheorieën zijn weer helemaal populair geworden

Complottheorieën bloeien als nooit tevoren. Digitale media zorgen ervoor dat ze massaal worden verspreid. ‘Alternatieve waarheden’ kunnen zo bij iedere burger terechtkomen.

De groeiende tegenstand tegen het inenten van kinderen is vooral gebaseerd op verhalen zonder enige grond die via internet worden verspreid.

De groeiende tegenstand tegen het inenten van kinderen is vooral gebaseerd op verhalen zonder enige grond die via internet worden verspreid. Foto: ANP

De coronapandemie die de wereld nu al bijna een jaar in de greep houdt is voer voor complotdenkers. Deze week schreef historicus Bas Belder in deze krant hoe in bepaalde kringen in Duitsland wordt gewezen naar de Joden. Die zouden het virus in de wereld hebben gebracht om er zelf beter van kunnen te worden.

Sinds iedereen via digitale media alles kan publiceren schieten complottheorieën als paddenstoelen uit de grond. Alles wat er gebeurt, gebeurt met een reden, niets is wat het op het eerste gezicht lijkt en alle gebeurtenissen zijn het resultaat van geheime streken van kwaadwillende groeperingen die achter de schermen aan de touwtjes trekken. Deze ideeën zijn zo oud als de geschiedenis zelf, schrijft Richard J. Evans in zijn onlangs verschenen boek Het nazisme en complottheorieën . Hierin bespreekt hij vijf complottheorieën uit de Tweede Wereldoorlog, waar in sommige ook Joden een belangrijke rol spelen. De auteur onderzoekt ze allemaal grondig en komt tot de conclusie dat veel eerder al ontkrachte voorstellingen van zaken als het gaat om samenzweringen tegenwoordig een nieuw leven zijn gaan leiden.

Wat vooral interessant is, zijn niet de vijf specifieke voorbeelden uit de Tweede Wereldoorlog die de schrijver behandelt, maar de mechanismen die er achter zitten die door hem worden benoemd. Complottheorieën, fabels en nepnieuws kennen bijna allemaal dezelfde achtergronden. Om maar eens een Nederlands voorbeeld te noemen: de groeiende tegenstand tegen het inenten van kinderen is vooral gebaseerd op verhalen zonder enige grond die via internet worden verspreid.

Voorspelbaar

Het is voorspelbaar dat als er straks een vaccin tegen het coronavirus beschikbaar is, het aantal theorieën over de slechtheid ervan flink zal toenemen. Nu al gaan er verhalen rond dat je door een injectie in een aap zult veranderen omdat er genetisch materiaal van een chimpansee zou worden gebruikt. Je zou denken dat niemand met enig verstand dit kan geloven, toch blijken er velen te zijn. Net zoals mensen in de achttiende eeuw dachten dat ze een koeienkop zouden krijgen nadat ze waren ingeënt met het koepokkenvaccin.

Kenmerkend aan complottheorieën is dat ze altijd opkomen aan het einde van een gebeurtenis. Dan wordt de vraag gesteld: wie wordt er beter van deze gebeurtenis? En diegenen die er beter van werden moeten die gebeurtenis wel hebben veroorzaakt. Vaak zijn dat Joden. In de Arabische wereld wemelt het ervan. En het maakt niet uit of echte aanwijzingen hiervoor niet bestaan, laat staan harde bewijzen. Kenmerkend is dat de verwarrende complexiteit van politieke en sociale kwesties wordt teruggebracht tot simpele, voor iedereen begrijpelijke formules.

Alternatieve waarheid

De fenomenen ‘alternatieve waarheid’ of ‘alternatieve feiten’ doen tegenwoordig overal opgang, maar er kunnen natuurlijk tegelijkertijd geen verschillende, met elkaar strijdige ware beweringen over iets bestaan die allebei waar zijn.

Evans besluit zijn boek met de observatie dat leugens niet kunnen worden bestreden met censuur. ‘Diepgravend onderzoek is de enige methode om vast te stellen wat waar is en wat onwaar.’ Het is nog een hele kluif , zo niet onmogelijk, om complotdenkers daarvan te overtuigen.

Het nazisme en complottheorieën. Richard J. Evans. Spectrum, 27,99 euro

Nieuws

menu