Opinie: Trouw, maar aan wie en waaraan?

Waar liggen onze loyaliteiten? Bij onze groep en ‘onze mensen’, bij onze rol, bij onze functie en positie? Of toch ook bij diepere principes? En hoe gaan we daarmee om als alles, zoals nu, verschuift?

We herdenken voor de 75e maal onze bevrijding. We herdenken de pijn, de ontwrichting, de doden en het wezenloze verdriet van die jaren. Ja, en ook het verraad. Maar we herdenken ook de opofferingen, de strijd en de geestelijke moed van al diegenen, over heel Europa, die hun rug recht hielden en openlijk zeiden: ‘Ich nicht’. Bijvoorbeeld die jonge student die in het najaar van 1940 in de stampvolle aula van de Universiteit van Amsterdam opstond en een couplet van het Wilhelmus voorlas - hij overleefde daarna ternauwernood Kamp Amersfoort, later werd deze Max Kohnstamm een van de pioniers van de Europese Unie. Of die Nederlandse consul in Litouwen die duizenden uit Polen gevluchte joden wist te redden door níet mee te buigen met het systeem. Of de waanzinnig moedige Duitse christenen van de verzetsgroep Kreisauer Kreis - ze werden bijna allemaal opgepakt en geëxecuteerd, de liefdesbrieven, vanuit hun cellen, tussen de initiatiefnemer Helmut James van Moltke en zijn vrouw Freya zijn nog altijd hartverscheurend, en tegelijk vol vertrouwen en godsgeloof.

Dat zijn en blijven bakens van inspiratie. En we hebben ze nodig, nu, 75 jaar later, meer dan ooit. We gaan zware tijden tegemoet. Wat er zal gaan gebeuren, geen mens die het weet, maar de horizon tekent zwart. Nog geen jaar geleden, in november, verklaarde de Franse president Macron al dat het oude continent ‘aan de rand van de afgrond’ stond, en dat we, als we niet snel wakker werden, wel eens niet meer in staat zouden zijn ‘om ons eigen lot te bepalen’. En toen moest de pandemie nog komen, om maar te zwijgen van de enorme economische nasleep die de wereld te wachten staat.

Overgangsfase

We leven in een belangrijke historische overgangsfase. ‘Voor’ en ‘na de pandemie’, het zal, meer dan we ons nu al kunnen realiseren, een markering vormen. Het enorme vredesbouwwerk dat na de oorlog is opgebouwd, de talloze verdragen en instituties die tijdens de tweede helft van de twintigste eeuw tot stand zijn gekomen, van de INF-verdragen tot de Verenigde Naties en de EU, ze staan te kraken en te wankelen. Het zwaartepunt van de wereldpolitiek is, na eeuwen westers overmacht, verschoven van de Atlantische wereld naar de Pacific. En daarmee verschuiven ook de dominante waardesystemen. China, met alle repressie en onvrijheid, rukt op. Rusland specialiseert zich in de ontwrichting van de westerse democratieën. Onze oude bondgenoot Amerika heeft zijn beschermende paraplu boven Europa dichtgeklapt.

In Washington is een geweldloze machtsovergang na de verkiezingen niet meer zeker, in de verte hoor je al het geroffel van de eerste oorlogstrommels. In Europa liggen Groot-Brittannië en de EU op ramkoers, en datzelfde geldt voor Griekenland en Turkije. Op Lesbos heeft de hel een gezicht gekregen, we zien voor onze ogen het complete morele falen van de EU en van de Europese politici - inclusief de christelijke politici - die te bang zijn voor de populisten om een goede en menselijke vluchtelingen- en immigratiepolitiek te ontwikkelen.

Wat er zal gaan gebeuren, geen mens die het weet, maar de horizon tekent zwart

Ik liet het woord zonet al even vallen: heldendom, ja, maar ook het tegendeel, principeloosheid. Die bakens van moed, toen, werden, net als nu, omringd door toeschouwers en voorbijgangers. In al die verhalen over vervolging en verzet komt ook collaboratie voor en, vaker nog, wegkijken, conformisme en misdadige braafheid. Al die passiviteit werd door de aanjagers van het kwaad maar al te vaak gezien als goedkeuring - het is een klassieke sociale wetmatigheid. En de meeste toeschouwers legden de passiviteit van andere toeschouwers op soortgelijke wijze uit: het zal wel goed zijn. Uiteindelijk leidde dat zelfrechtvaardigend proces tot de buitensluiting van de slachtoffers - in de meeste gevallen joden, soms ook anderen: zij horen niet meer tot het morele universum, zij zullen het er ook wel naar gemaakt hebben, het is vanzelfsprekend wat hen wordt aangedaan, het zwijgen en wegkijken is terecht.

Een dergelijk proces is opnieuw gaande. We zien het nu rond de vluchtelingenkampen in Griekenland. Internet heeft de sluizen van racisme en discriminatie weer wijd open gezet, en ondertussen beginnen burgers, van links tot rechts, hun geloof te verliezen in instituties als een vrije pers, een onpartijdige rechtspraak, een integer politiek bestuur en een professionele bureaucratie - de basiselementen van onze democratische rechtsstaat. Het is een instabiliteit die, altijd weer, voor autocraten en populisten een fantastische voedingsbodem vormt: je jaagt de angst verder op, en schermt vervolgens met het vooruitzicht van rust en orde in dat droomland van ooit, waarheen elke populist zijn ontheemde kiezer terug wil voeren - al heeft dat nostalgische droomland in werkelijkheid nooit bestaan. En hoe groot is de verleiding niet voor de gewone politici en bestuurders, ook de christenen, de sociaal-democraten en de humanisten, om daaraan mee te doen, om met de peilingen en de heersende wind mee te draaien, om stap voor stap dat liedje mee te gaan zingen.

Religie

Principeloosheid is echter niet alleen een probleem van de politici en andere machthebbers. Het ligt dieper. Het ligt net zo goed bij de kiezers, bij hun afwegingen en bij hun prioriteiten. Opvallend is, als je eerdere pandemieën bestudeert, dat vroeger religie in onzekere tijden een enorme rol speelde. In zulke situaties stroomden de kerken altijd weer vol. Anno 2020 merk je daar nog maar heel weinig van.

De Weense historicus en essayist Philipp Blom hanteerde in een essay de schitterende term ‘resonantieruimte’. Als je ooit een keramiekschaal wilt kopen is er een hele gemakkelijke manier om erachter te komen of onder het glazuur een onzichtbare barst zit. Zet de schaal op je vingertoppen en tik ertegen met je andere hand. Als je een welluidend ‘ping’ hoort is alles intact, hoor je een doffe tok dan zit er een barst in, dan zal de schaal vroeger of later onherroepelijk breken. Volgens Blom blijkt nu, zeker in deze coronacrisis, dat onze ‘resonantieruimte’ is verstoord, dat onze samenlevingen geen sterk gemeenschappelijk verhaal meer hebben, geen algemeen aanvaarde wijsheden meer accepteren, te weinig geloof kennen.

We lenen veel van toekomstige generaties, we mogen dat niet gebruiken voor het behoud van het bestaande

De oorzaak ligt niet alleen bij de ontkerstening die in Europa al meer dan een halve eeuw gaande is. Ook het neoliberalisme van de afgelopen decennia heeft zijn sporen nagelaten. Met zijn overmatige nadruk op de suprematie en de alwetendheid van de vrije markt werd het feit genegeerd - en zelfs ontkend - dat talloze kwesties ook politieke en morele keuzes zijn. Alles kon immers worden herleid tot meet- en telbare eenheden. Dilemma’s die verder en dieper reikten werden tegelijkertijd weggewuifd: er is geen alternatief.

Kiezers gingen daarin maar al te vaak mee. De bewuste burger die oog had voor het geheel veranderde, onder invloed van de neoliberale ideologie, zo langzaam in een consument, een gebruiker van het collectieve geheel, niets anders, maar wel hier en nu. Waarden, en zeker religieuze en humanistische waarden, werden vervangen door emoties.

Cirkelgang

‘Er bestaat een mysterieuze cirkelgang in de loop van de mensheid’, zei de Amerikaanse president Franklin Roosevelt tijdens het dieptepunt van de crisis in de jaren dertig - met toen al een dreigende nieuwe wereldoorlog op de achtergrond. ‘Aan sommige generaties is veel gegeven. Van andere generaties wordt veel verwacht. En deze generatie is bepalend voor de toekomst.’

Midden in de enorme crisis van de jaren dertig zette Roosevelt de New Deal in gang, een ongekende uitbarsting van overheidsactiviteiten die de Amerikanen weer houvast gaf, en een gevoel van veiligheid, en die het land klaarmaakte voor de rest van de 20e eeuw. Een Amerikaanse variant op het fascisme kreeg zo nooit een kans. Dat is de uitdaging waarvoor Europa nu staat, een New Deal voor de 21e eeuw, een soortgelijke sprong uit de crisis die veel verder reikt dan de crisis zelf en die de fundamenten legt voor de toekomst. We zijn daartoe ook verplicht: we lenen immers nu ontzettend veel van de toekomstige generaties, letterlijk en figuurlijk, we mogen dat niet gebruiken voor het behoud van het bestaande, het zal vooral ook moeten gaan om investeringen in hún toekomst. Dat zou, naar mijn gevoel, een hedendaagse invulling van het begrip ‘rentmeesterschap’ kunnen zijn.

Het gaat echter om meer. De ‘resonantie’ van onze samenleving, waar Philip Blom over schreef en waarin dat bijna vergeten begrip religie zo’n centrale rol speelt, zal weer worden gevoeld, gezien en herkend. We snakken naar zulke geluiden, iedereen, religieus of niet. En daarin staan, zeker in deze jaren, nog twee andere begrippen centraal: gerechtigheid en barmhartigheid. Nog altijd kom je op de meest vergeten plekken in de wereld en in deze samenleving de kerken tegen, op allerlei manieren en op allerlei fronten zijn ze aanwezig en actief, van de vluchtelingenkampen op Lesbos en Samos tot de daklozencentra en de voedselbanken in onze eigen steden. Ze houden het vuur van gewone menselijke goedheid brandende.

Rechtvaardigheid

Moeten die kerken, die zoveel van de wereld zien, zich meer uitspreken? En moet daarnaar meer worden geluisterd? Ja. Politiek gaat immers over mensen en de juiste en rechtvaardige ordening van de samenleving. En dat begint met een debat over de vraag wat mensen waard zijn, en hoe een rechtvaardige samenleving eruit ziet.

Met alle respect: ik heb me de afgelopen zomer wel eens afgevraagd wat ik hier (op het Prinsjesdagontbijt, red.) te zoeken had. Was dit, vreesde ik, uiteindelijk, niet vooral een mooie netwerk-bijeenkomst onder de vleugels van Onze Lieve Heer? Ik hoop het niet. Ik hoop dat het hier verder gaat dan woorden en vrome slogans. Dat het u, als christelijke leiders, in deze cruciale jaren wel degelijk gaat om principes, om de praktijk van rentmeesterschap, gerechtigheid en barmhartigheid. Als dat zo is, laat u dan, keer op keer, inspireren door die moedige bakens van toen. En zorg dat uzelf een baken wordt - want dat hebben we hard nodig. Laat uw eigenbelang, uw partijbelang en uw ingesleten politieke cynisme los - deze tijden eisen het, en uw kleinkinderen kijken mee. Luister, respecteer uw gesprekspartners - want veel woede komt voort uit vernedering - maar volg niet alleen en spreek u uit.

En bovenal: schipper niet met de religieuze fundamenten van uw en onze wereld. Want de vrede van de Bergrede is geen vanzelfsprekendheid meer. Ik wens u sterkte toe, en wijsheid, en vooral moed.

Deze, ingekorte, tekst sprak schrijver Geert Mak uit op het Prinsjesdagontbijt dat elk jaar op de vrijdag voorafgaand aan Prinsjesdag wordt gehouden. De Stichting Prinsjesdagontbijt heeft tot doel het bevorderen van bezinning, gebed, bemoediging en ontmoeting tot welzijn van ons land in verbondenheid met de wereld