Dit artikel is vandaag gratis

Eeuwenoude Richthofenkolleksje geeft inzicht in onze omgang met Waddenzee, en daar zit een mooie les voor ons in

De Richthofencollectie bij Tresoar. Foto: Tresoar

Eind 2022 werd de Richthofenkolleksje van Tresoar door Unesco erkend als ‘Memory of the World’. Volgens Tresoar-directeur Arjen Dijkstra zorgt de collectie ervoor dat we een goed begrip krijgen van onze omgang met dat andere Unesco erfgoed: de Waddenzee.

De bijzondere Richthofenkolleksje helpt ons om de geschiedenis van de mensheid te begrijpen, zo meldde Unesco Nederland bij de toekenning. Volgens mij kunnen we er daarnaast een goed begrip door krijgen van het verleden van Fryslân en van onze lange geschiedenis van onze omgang met dat andere Unesco erfgoed: de Waddenzee.

Wat is de Richthofenkolleksje? Het zijn tien handschriften met oude wetten en regels. Dat klinkt misschien droog, maar dat is het niet. De teksten zijn vaak geschreven in een levendige taal en gaan over het leven van echte mensen, van onze voorouders. Er zijn hartverscheurende stukken over wat een moeder mag doen met het erfdeel van haar kind, als haar man is overleden (‘It heiteleaze bern’). Er zijn prachtige zinnen over de eeuwigheid (‘salang de wyn fan de wolken waait’). En er staan duidelijke regels in hoe mensen samen moeten leven rond de Waddenzee.

Alle teksten zijn geschreven in de periode van de dertiende tot en met de zestiende eeuw. Ze zijn gemaakt door monniken en ambtenaren, overgeschreven en samengesteld uit veel oudere bronnen, die terug te voeren zijn tot de negende eeuw. Het gaat dus over meer dan duizend jaar geschiedenis, over een verleden dat echter nog steeds zeggingskracht heeft.

Dat komt omdat de rechtsteksten het leven van alle dag beschrijven. Ze gaven houvast in een tijd waarin veel dingen snel veranderden. En de rechtsregels ontstonden juist op momenten dat er veel veranderde, als er nieuwe heersers kwamen, of de grenzen verschoven. Het zijn dus teksten over het gewone leven en over grote veranderingen.

tekst uit Richthofen:

[T]het fresan ni thuren nene here ferd firra sa aster tore wisere and wester to tha fli, be thiu thet hia hira lond bihelde wither thet hef and wither there hethena here

[D]at de Friezen net fierder op hearfeart hoege te gean as eastlik oant de Wezer en westlik oant it Fly, dat sy harren lân beskermje kinne tsjin de see en tsjin de heidenske hearen (Wytzingen = Vikingen).

De wetten die zijn opgetekend hadden rechtsgeldigheid in het gebied dat de Waddenzee omklemt. Daarbij hoorden de gebieden waar nu Fryslân en Groningen en het Duitse Ost-Friesland liggen. De Waddenzee was een belangrijke levensader, bood kansen en gaf leven. Maar de zee zorgde ook voor grote bedreigingen. Als het weer en het tij ongunstig waren, kon het de dood brengen, door overstromingen, doordat schepen vergingen, of omdat de Viking over de zee kwam.

Zeelanden

Om samen te kunnen leven, met elkaar en met de Wadden, sloten de inwoners verbonden, zo leren we onder andere uit de Richthofenkolleksje. Ze noemden hun gebieden de ‘zeelanden’, omdat de zee de gemene deler was. Als een van die gebieden werd aangevallen, was dat een aanval op alle zeelanden. Het is een principe dat we vandaag nog steeds kennen van bijvoorbeeld artikel 5 van de NAVO.

Maar we vinden in de collectie ook dat inwoners vrijgesteld konden zijn van bepaalde verplichtingen. Zo was een Fries op een bepaald moment in de geschiedenis verplicht een deel van zijn tijd op heervaart te gaan, als een dienst aan zijn heer. Maar hij hoefde niet verder dan de Wezer aan de oostkant, of het Vlie aan de westkant, zodat hij altijd het land kon beschermen tegen de zee en tegen de Viking.

Er zijn ook regels over bedijkingen en over de vaart, of hoe de zeelanden samenwerken. De opkomst en ondergang van de Friese vrijheden hangt er mee samen. En we leren ook over de Friese taal, hoe die opkwam en op sommige plekken verdween.

Mooie les

Hier zit een mooie les voor ons in. Door oplettendheid van individuen, van overheden en van de samenleving zijn de tien (erg kwetsbare) handschriften van de Richthofenkolleksje overgeleverd. Honderden jaren zijn er mensen geweest die er goed op pasten, ze beschermden, waardoor ze niet verloren zijn gegaan.

Tegenwoordig liggen ze in het best beveiligde deel van de depots van Tresoar. Door de Unesco-status kunnen we er nog heel lang goed op blijven passen. Dat geldt natuurlijk niet alleen voor de historische bronnen, maar moet ook gelden voor onze zee, die sinds 2009 Unesco Werelderfgoed is: de Waddenzee. Net als de Friezen voor ons, moeten wij daar goed voor zorgen en mee samenleven.

Arjen Dijkstra is directeur van Tresoar. Dit artikel is tot stand gekomen op initiatief van de Waddenacademie. Het is het laatste artikel in deze langlopende serie

Nieuws

menu