Shell moet ophouden met mijden en vertragen; de offers zijn zwaar maar noodzakelijk

Energiegigant Shell belijdt in gelikte bedrijfsfilms de noodzaak om de klimaatverhitting te beperken, maar nu is het tijd voor boter bij de vis, oordeelde de rechter afgelopen week. Een revolutionaire uitspraak die wereldwijd een kettingreactie zal doen ontstaan, is het juichende commentaar alom.

Beeld:

Beeld: FD

Het belang van dit vonnis van de Haagse rechtbank kan nauwelijks worden overschat. In de eerste plaats omdat hier een wereldspeler op de pijnbank ligt: de CO2-uitstoot van Shell is groter dan die van menig land. In de tweede plaats omdat het hier gaat om het urgentste probleem ter wereld. De rechtbank somde de verwachte gevolgen in zijn vonnis terecht nog eens zeer uitgebreid op en noemt ze een rechtstreekse inbreuk op de mensenrechten.

Burgers en organisaties gebruiken steeds vaker de rechtspraak als middel om resultaat te boeken. Met succes, hoe machtig de aangeklaagde partij ook is. Wereldberoemd is Urgenda geworden met de zaak tegen de Nederlandse overheid. In december 2019 legde de Hoge Raad dwingend op dat nog dit jaar de CO2-uitstoot teruggebracht moet worden met 25 procent ten opzichte van 1990. Intussen zijn in allerlei andere staten soortgelijke vonnissen opgelegd, van Pakistan tot Frankrijk.

Boeren in Nigeria

Voor Shell zelf is de confrontatie met de rechter evenmin nieuw. Een aantal boeren in Nigeria moet de schade door olielekkages vergoed krijgen, oordeelde het Gerechtshof in Den Haag in januari. In februari vonniste het Britse hooggerechtshof dat duizenden Nigerianen het Brits-Nederlandse bedrijf mogen aanklagen voor jarenlange olievervuiling.

In de reactie van zowel de Nederlandse Staat als Shell valt één gemene deler op: de handen heffen in onschuld. ‘We willen wel maar we kunnen niet, de prijs is te hoog.’ Gelukkig valt ook in de vonnissen een gemene deler op: de volmondige erkenning van het peperdure prijskaartje dat aan klimaatactie hangt, onmiddellijk gevolgd door de strenge constatering dat dit een offer is dat gebracht móét worden. Direct, en zonder terughoudendheid.

Juist overheden en bedrijven kunnen het verschil maken. Ze hebben het geld en de schaal, en daarmee de macht en invloed om het voortouw te nemen en zichzelf ten voorbeeld te stellen aan anderen. In plaats daarvan houdt Shell het bij mooie woorden, oordeelde de rechter snoeihard: niets in het klimaatbeleid van Shell is concreet, het staat vol voorbehouden en uitvluchten als ‘we kunnen het niet alleen’ en ‘als wij niet naar gas en olie boren doen anderen het wel’.

Een andere revolutie

Het vonnis zal inderdaad stimuleren tot het aanspannen van veel meer rechtszaken wereldwijd. Die precedentwerking kan Shell niet voorkomen al schiet het bedrijf, net als de Nederlandse staat eerder deed, in de reflex van teleurstelling uitspreken en hoger beroep aankondigen. Veel beter ware het geweest als Shell een ándere revolutie zou ontketenen, niet in de rechtspraak maar in het bedrijfsleven, door de vlucht naar voren te kiezen en radicaal zijn beleid om te gooien.