Excuses, een museum, een wet, een onderzoek, een monument? Om de pijn over slavernij te helen is vooral praten en luisteren belangrijk | Commentaar

Excuses maken is geen slotstuk maar een begin. De woorden van burgemeester Halsema over slavernij brachten gisteren, zichtbaar emotie teweeg op de gezichten van de aanwezigen.

Beeld:

Beeld: FD

De toespraak van Halsema schiep ruimte en lucht voor nadere ontmoeting, gesprek, erkenning, verzoening. Er is nog een lange weg te gaan, maar de eerste stappen zijn gezet.

Pijn en verdriet zijn in de getroffen families generaties lang voelbaar, zei koning Willem-Alexander in het voorjaar van 2020 in Jakarta. Hij maakte excuses voor de geweldsontsporing na de onafhankelijkheidsverklaring van Indonesië, 75 jaar na dato. Daar was jarenlang nauwelijks aandacht voor geweest. ‘Politionele acties’, dat was iets van ver weg, van lang geleden en van andere mensen. Niemand in het Nederland van nu is toch zeker schuldig aan die daden van toen?

Die opvatting geldt zo mogelijk nog meer voor de eeuwen waarin slavernij werd gepraktiseerd. Maar de lange periode van ontmenselijking in de overzeese gebiedsdelen vond plaats onder verantwoordelijkheid van niet alleen particulieren maar ook bedrijven, instellingen en overheden. Het is goed dat de huidige vertegenwoordigers van die publieke instellingen en instituten beseffen dat zij heilzame woorden kunnen spreken over wat hun voorgangers in hetzelfde ambt hebben misdaan.

Tot in Fryslân

En het is ook goed dat het besef groeit dat niet alleen de Amsterdamse grachtengordel maar iedere uithoek van Nederland profiteerde van de handel in en de dwangarbeid van de tot slaaf gemaakten, tot in Fryslân toe. Dat laat de Friesch Dagblad -serie Sporen van slavernij scherp zien. Alleen al daarom verdient Keti Koti, de jaarlijkse herdenking van de formele afschaffing van slavernij door Nederland op 1 juli 1863, een veel grotere schare aanwezigen.

De excuses van de Amsterdamse burgemeester bij die herdenking afgelopen donderdagavond waren de eerste in zijn soort in Nederland. Er is van vele kanten gepleit om zulke woorden ook te horen van de premier en/of de koning, onder meer door het Adviescollege Dialooggroep Slavernijverleden. Dat presenteerde donderdag een rapport met nog veel meer adviezen, waaronder een nationaal onderzoek, een nationale herdenkingsdag, een wet die vastlegt dat slavernij een misdaad tegen de menselijkheid was en een nationaal museum.

Na-ijlen

Dat alles kan inderdaad het bewustzijn over dit zwarte hoofdstuk in de geschiedenis vergroten. En vooral over hoe de gevolgen ervan na-ijlen. Te lage beoordelingen op school, lagere schooladviezen, minder kans op stageplekken en banen en woningen, beschimpingen en ‘grappen’, uit de rij gehaald worden, aan de kant van de weg gezet worden, als fraudeur worden aangemerkt - de lijst is lang en wie wit is, heeft vaak geen weet van de gevoelens van ongemak en onveiligheid, somberheid en verdriet die dat alles teweegbrengt.

Een laagdrempelig initiatief dat al tien jaar loopt, is de Keti Koti Tafel - intussen hebben al 15.000 mensen, van wit tot zwart, elkaar bij een maaltijd ontmoet voor verhalen en een luisterend oor. Het is geïnspireerd op de seideravond, waarmee het Joodse volk elk jaar de bevrijding uit Egyptische slavernij viert.

Die ontmoetingen van mens tot mens brengen rechtstreeks teweeg wat wet, museum, excuses of onderzoeken slechts met een omweg bereiken: aandacht en erkenning, van onbewuste vooroordelen en onbekende pijn.