Anderhalve meter afstand houden wordt ook in Fryslân steeds zeldzamer: 'Maar als het coronavirus dit najaar onverhoopt weer aan een opmars begint, verandert dat vanzelf'

De verplichte anderhalve meter afstand wordt in Nederland op z’n vroegst op 20 september losgelaten, maar nu al lijkt naleving van die en andere basisregels op veel plekken te versloffen.

Drukte in de trein naar Leeuwarden op het station in Feanwâlden.

Drukte in de trein naar Leeuwarden op het station in Feanwâlden.

Tientallen mensen dicht opeen gepakt, druk pratend, met of zonder mondkapje voor de neus. Eigenlijk valt van de coronaregels weinig meer te merken wanneer de trein naar Leeuwarden woensdagochtend op het station van Buitenpost arriveert.

Hoewel anderhalve meter afstand houden in het openbaar vervoer niet hoeft (en vaak ook niet kan), geldt de mondkapjesplicht nog wel. Maar eenmaal aan boord blijkt lang niet iedereen zich daaraan te houden. Een enkeling draagt ‘m onder de kin. Een ander loopt eerst naar binnen en tovert pas als hij zit een stukje katoen uit zijn tas, dat vervolgens alleen op gaat wanneer de conducteur passeert.

Treinen weer net zo vol als voorheen

Vervoerder Arriva rijdt vanwege de start van het nieuwe studiejaar sinds 23 augustus weer volgens de normale dienstregeling in Noord-Nederland, nadat de voorbije maanden een zomerregime werd gehanteerd. Tijdens de spits stromen de treinen al vaak weer net zo vol als voorheen. Naast elkaar zitten als niet-huisgenoten mag. mits een mondkapje gedragen wordt.

Eenmaal buiten de trein moet officieel weer anderhalve meter afstand gehouden worden. Maar die regel lappen reizigers in groten getale aan hun laars. Zodra de schuifdeuren op het station van aankomst open gaan is het gewoon weer duwen en wringen, zeker als een aansluitende trein gehaald moet worden.

Dreiging nodig

Dat nonchalante gedrag valt gemakkelijk te verklaren, zegt Hans van de Sande. Volgens de massapsycholoog uit Groningen hebben mensen een zekere dreiging van naderend onheil nodig om zich aan de coronaregels te (blijven) houden. ,,En nu de ziekenhuizen niet meer bomvol met Covidpatiënten liggen, denken ze dat er wel weer wat meer kan.”

Om dat goed te kunnen begrijpen, is het zaak eerst stil te staan bij de twee gedragssystemen die een mens heeft, stelt Van de Sande. ,,Want tussen natuurlijk en aangeleerd gedrag zit een wezenlijk verschil. Voor de meeste Nederlanders is een halve meter de natuurlijke afstand tot mensen die ze goed kennen. Als je wilt dat ze er ánderhalve meter van maken, dan moet je daar als overheid constant op hameren en de urgentie ervan benadrukken.”

Duidelijk, rechtlijnig beleid is de sleutel

Nu het overgrote deel van de bevolking gevaccineerd is, gebeurt dat minder. En dat zie je ook in het straatbeeld terug, aldus Van de Sande. ,,Vergelijk het met een kat die graag op tafel springt om eten te pakken. Zolang je dat afstraft, kun je zulk gedrag vermijden. Maar als je het ook maar één keer niet doet, slaat hij meteen weer toe. Zo werkt het met mensen ook.”

Het hanteren van een duidelijk, rechtlijnig beleid is de sleutel tot een succesvolle naleving van de regels. Wat Van de Sande betreft laat de overheid dat zeker de laatste weken na. ,,De doorgang van de Formule 1-Grand Prix op het circuit van Zandvoort bijvoorbeeld staat haaks op de beslissing om popfestivals voorlopig niet toe te staan. In Zandvoort waren minstens zoveel mensen aanwezig als bij een festival. Dat valt gewoon niet uit te leggen. En dus zie je mensen die eerst braaf de regels opvolgden, nu opeens andere keuzes maken.”

Nog niet precies zoals Rutte en De Jonge het willen

Dat blijkt ook wel tijdens een bezoekje aan NHL Stenden, waar – alle goede bedoelingen ten spijt – niet alles precies gaat zoals premier Mark Rutte en minister Hugo de Jonge het willen. De hogeschool in Leeuwarden doet volgens woordvoerder Dana de Vries zijn uiterste best ervoor te zorgen dat de docenten en studenten zich zo goed mogelijk aan de landelijke regels houden. Maar aan de (te) laag hangende mondkapjes en soms kriskras door elkaar lopende jongeren op de gangen is te zien dat dit nog best een uitdaging is.

,,We zijn heel blij dat we de studenten weer kunnen verwelkomen, maar je merkt gewoon dat ze het vervelend vinden om dingen opgelegd te krijgen”, stelt De Vries, wiens hogeschool nu maximaal 75 mensen toelaat in ruimtes waar normaal tweehonderd personen welkom zijn. Ook preventief testen wordt gestimuleerd.

Om ervoor te zorgen dat de overgebleven regels zoveel mogelijk worden nageleefd, lopen er stewards in gele hesjes rond met de opdracht mensen zonder mondkapje aan te sporen de volgende keer wél een te dragen. ,,Daarnaast zorgen we voor goede ventilatie, staan er op diverse plekken borden waarop de regels nog een keer worden uitgelegd en delen we mondkapjes uit aan studenten die ze zijn vergeten.”

Drieduizend mondkapjes vergeven

Dat van die laatste mogelijkheid gretig gebruik wordt gemaakt, blijkt wel uit het feit dat de drieduizend mondkapjes die bij de receptie klaar lagen toen het studiejaar op 30 augustus begon, al snel allemaal vergeven waren en de hogeschool moest bijbestellen. ,,Maar uiteindelijk is het aan de studenten zelf om ze ook te gebruiken”, zegt De Vries.

,,We proberen als school - door te adviseren en te motiveren - een communitygevoel te creëren. Want het gaat erom dat je het naar school gaan met elkaar zo goed mogelijk laat verlopen. Niemand wil terug naar de situatie van vorig jaar, toen alleen thuisonderwijs mogelijk was.”

Vijf kilometer verderop gaan de bouwers van Bouwmaatschappij Vuurboom op hun eigen manier met de situatie om. Ze begonnen in mei 2020 met de bouw van luxe appartementencomplex Mipatio in de wijk Nylân en dat werk vordert gestaag. ,,Maar overal anderhalve meter afstand houden lukt nu eenmaal niet”, vertelt uitvoerder Cor Bouma, die circa vijftig man op het terrein heeft rondlopen.

Met minder man in de keet

Omdat bij een corona-uitbraak de complete bouwploeg naar huis zou moeten, proberen Bouma en zijn collega’s zoveel mogelijk rekening te houden met de coronamaatregelen. ,,Een goed voorbeeld daarvan is het schaften. Waar we vroeger met zo’n twintig man in de keet zaten zijn het er inmiddels nog maar zes.”

Tot op heden is het project gevrijwaard gebleven van besmettingen. ,,En wat mij betreft houden we dat zo”, zegt Bouma. ,,Ook bij ons zitten er mensen tussen voor wie corona nauwelijks bestaat, maar ze moeten wel rekening houden met hun collega’s. En als je van iemand weet dat-ie in zijn vrije tijd lak heeft aan de regels, dan houd je automatisch al wat meer afstand.”

Als angst terugkeert, volgen mensen regels wel weer

Om echt een kentering in gedrag teweeg te brengen is meer nodig, meent massapsycholoog Van de Sande. ,,Maar als het virus dit najaar onverhoopt weer aan een opmars begint, gebeurt dat min of meer vanzelf”, verzekert hij. ,,Berichtgeving over een stijgend aantal besmettingen of ziekenhuisopnames wakkert bij veel mensen de angst weer aan. En dan zal je zien dat ze terugvallen op de maatregelen die het afgelopen anderhalf jaar gewoon waren.”

,,De verhalen over oudere vrienden en familie die op gruwelijke wijze overlijden aan de ziekte zorgen er op hun beurt voor dat ook jongeren hun verantwoordelijkheid nemen. Want hoewel ze zelf misschien nauwelijks risico lopen, wil niemand onderdeel zijn van het systeem dat anderen in gevaar brengt.”