Bert Looper, oud-directeur van Tresoar in Leeuwarden, blijft zoeken naar leven in erfgoed

Na veertien jaar heeft Bert Looper afscheid genomen als directeur van erfgoedinstelling Tresoar in Leeuwarden. Hij zag studenten komen en archieven gingen digitaal. Maar hoe blijft het Friese erfgoed levend in tijden van experience, multimedia en meertaligheid?

Bert Looper.

Bert Looper. Foto: Marchje Andringa

Als je naar zijn verleden kijkt, is het tegelijk verrassend en volkomen logisch dat Bert Looper (64) in 2007 directeur is geworden van Tresoar. Zijn belangstelling voor lokale historie en archivering werd gewekt tijdens de fietstochten met master Sierksma op de lagere school in Gorredijk. ,,Hy liet ús fabriken en hotels en ateliers en wit ik wat allegear sjen. Wy garren materiaal en dat waard ‘it plakboek fan ’e Gerdyk’. Ja, dêr waard ik geweldich entûsjast fan.”

Johan Huizinga’s beginregel ‘Toen de wereld vijf eeuwen jonger was’ uit Herfsttij der middeleeuwen dreef hem naar een studie middeleeuwse geschiedenis in Groningen. Na de archiefschool in Den Haag werd hij stadsarchivaris in Zutphen en later Den Bosch, waarna hij naar Winschoten vertrok voor de Centrale Archiefselectiedienst, een rijksinstelling. Later werd hij directeur van Historisch Centrum Overijssel. ,,Ik hie yn myn studintetiid by Bernlef wol de Fryske literatuer ûntdutsen en op fakânsjes yn Gaasterlân lies ik it wurk fan Eeltsje B. Folkertsma, mar ik fielde my oars prima as Fries om utens.”

Een natuurlijke plek

Het was ,,noait myn doel” om naar Tresoar te gaan, maar toen de mogelijkheid zich in 2007 voordeed om er directeur te worden, ,,fielde dat dochs as in natuerlik plak foar my. It argyfwurk en myn niget oan Fryske literatuer en keunst kamen hjir byinoar.” Het Rijksarchief in Friesland, de provinciale bibliotheek en het Frysk Letterkundich Museum en Dokumintaasjesintrum (FLMD) waren al gefuseerd tot Tresoar toen Looper directeur werd.

Een van zijn doelen was om de publieksfunctie van de instelling te vergroten, wat volgens hem goed is gelukt. ,,Njonken ús fêste sneupers dy’t de argiven yndûke, komme der hieltyd mear studinten nei Tresoar om hjir te studearjen. Dêr bin ik wiis mei. Wy wolle in publike romte wêze dêr’t minsken elkoar moetsje kinne.”

Digitalisering

Tijdens zijn directeurschap nam ook de digitalisering een hoge vlucht. Miljoenen documenten uit de archieven werden gedigitaliseerd en daarmee online toegankelijk gemaakt. Looper vindt wel dat er op dit gebied nog een tandje bijgeschakeld moet worden. ,,Wy binne in relatyf lytse spiler en dat is wol wrakseljen. It doel is om alle gegevens fan de Fryske ynstellings mei-inoar te ferbinen yn in ‘open data’-systeem. Mar it ferget in protte kennis en wurkoeren om soks te ûntwikkeljen.” Het digitaal goed bewaren van de archiefstukken is volgens Looper echter noodzakelijk. ,,As wy dy slach misse, wurdt Tre-soar inkeld in bewarplak; dan is it materiaal net op in moderne manier tagonklik om der nije kennis út te heljen, en dat is no krekt it doel fan in argyf.”

De Friese literatuur dan, die andere pijler van Tresoar – is daar genoeg voor gedaan? De meningen in de literaire wereld zijn verdeeld. ,,De krityk giet der bytiden om wei, mar dat heart derby en sjoch ik as in teken fan belutsenheid. Guon fine dat Tresoar tefolle nei ’m talûkt, neffens oaren dogge wy krekt te min.” Zelf vindt hij dat Tresoar zich ,,optimaal ynspand hat om de literatuer fierder te helpen”, door schrijvers en dichters opdrachten te geven, literaire evenementen en bijvoorbeeld ook jiddische festivals te organiseren. ,,Mar oantoane oft de literatuer der sterker troch wurden is, dat is fansels lestich.”

Wat Tresoar in ieder geval wel beter moet doen, vindt Looper, is het aanspreken van jongeren en niet-Friestaligen. ,,Yn sekere sin is Tre-soar eksklusyf om’t it sa Frysktalich is. Dus hoe kinne wy ynklusiver wurde?” Een pasklaar antwoord heeft hij nog niet, maar hij zocht wel het gesprek op, met de Leeuwarder Black Lives Matter-organisator Jaleesa Schiphorst. ,,Tresoar is op ’t lêst de erfgoedynstelling foar alle minsken yn Fryslân.”

Van kennis naar beleving

In zijn jaren als directeur van Tresoar heeft Looper de opvattingen over Friese identiteit zien verschuiven. Toen die in de negentiende eeuw vorm kreeg, lag de nadruk sterk op Friese geschiedenis en vervolgens op taal. ,,Sa’t Goffe Jensma al sinjalearre, wurdt Fryske identiteit de lêste jierren mear en mear ophongen oan it lânskip, it wetter, de sport.”

Dat betekent tegelijk een verschuiving van kennis naar beleving, naar experience . ,,Ik bin net tsjin in wichtige rol fan ‘beleving’, mar it stelt ynstellings as Tresoar, dy’t út soarte op taal en skiednis rjochte binne, wol foar útdagings. Temear as it belied fan de provinsje, dy’t ús finansiert, ek mear belang takent oan ‘beleving’. Sporten, festivals en lânskip binne no ienkear makliker yn ’e merk te setten as taal en skiednis.”

Van alle instellingen rond Friese cultuur kan Tresoar nog relatief gemakkelijk meegaan in die belevingseconomie, denkt Looper, vooral via Obe, het kunst- en literatuurpodium op het Oldehoofsterkerkhof, waar wisselende exposities, lezingen en optredens worden georganiseerd.

Tegelijk is Looper er beducht voor dat de kenniskant ,,oan ’e krapper-ein komt. Dy kenniskomponint moatte wy as Fryske ynstellings yn stân hâlde. Allinnich dan hâldst in dynamysk proses fan kultueroerdracht fan de iene generaasje op de oare. Sûnder kennis fan eardere kultuer wurdt der neat trochjûn, is der gjin ûnwikkeling”. Het is de reden waarom Looper beslist niet wil terugdeinzen voor bijvoorbeeld een tentoonstelling onlangs in Tresoar over Waling Dykstra. ,,Tsja, wa seit dat noch wat? Mar wy moatte dat dóchs sjen litte. As wy sokke dregere tema’s net mear oandoarre, dan jouwe wy belies.” De kunst is om zo’n schrijver en voordrager uit vroeger tijden op een of andere manier interessant te maken in het heden en voor jonge generaties. ,,Dy Winterjûnenochten fan Waling Dykstra, dat foardragen, dat wie in soarte spoken word avant la lettre . Dat wy ha de útstalling keppele oan spoken word -optredens, wêrby’t artysten Waling brûkt ha as ynspiraasje foar nij wurk.”

,,Op dy manier makkest de kolleksje fan Tresoar opnij relevant. Sa joust wat fan de kultuerskiednis troch en bliuwt it fan betsjutting yn it no. As wy dy relaasje mei it ferline kwytreitsje, wa binne wy dan noch?”

Culturele Hoofdstad

Het Culturele Hoofdstadjaar 2018 was in veel opzichten de culminatie van trends die al jaren aan de gang waren: niet alleen de beweging van kennis van taal en cultuur naar de beleving daarvan, maar ook de idee om het Fries te plaatsen in de Europese context van kleine talen en culturen, kwam in LF2018 sterk tot uitdrukking. Zo was er binnen het LF2018-programma ‘Lân fan taal’ weliswaar aandacht voor het Fries, maar vooral als voorbeeld van een Europese minderheidstaal. Bezoekers konden er op verschillende creatieve manieren de grote verscheidenheid aan talen ‘ervaren’.

Was dat genoeg? In zijn bundel Hier ligt de zee (2017), met essays die eerder in het Friesch Dagblad verschenen, schrijft Looper dat het geweldig zou zijn ‘als LF2018 ook blijvend de historische diepte van cultuuroverdracht zou stimuleren’. Hij spreekt erin de hoop uit dat we weer meer waardering krijgen voor en betekenis vinden in Friese romans en poëzie van langer dan pakweg vijf jaar oud. Is dat gelukt? Looper zwijgt even, ziet eerst de positieve kanten. ,,KH2018 hat wol in ferriking west. It hat in poadium jûn oan it Frysk en oan it wurk fan Fryske skriuwers yn allerhanne uterings – net inkeld op papier, mar ek yn muzyk, yn byld, online. Dat is rykdom.”

Hij wijst ook op de vijf buitenlandse filmploegen die hij over de vloer kreeg om meer te vertellen over het Fries. ,,De winst fan KH2018 is dat wy de Fryske kultuer en literatuer delsetten ha as in foarmjende Europééske kultuer en literatuer. De belangstelling is ferbrede oant fier bûten it Fryske wrâldsje.”

Maar bij die winstpunten hebben we het wel over de presentatie van Friese cultuur naar buiten toe. Heeft LF2018 ook genoeg opgeleverd voor de Friese letteren zélf? ,,Wat it struktureel foar it Frysk en de literatuer betsjut hat, is frij ûnwis”, stelt Looper voorzichtig. ,,Ik tink dat de skriu-werswrâld sels noch folle mear gebrûk meitsje kin fan it ynternasjonaal geunstige klimaat dat troch LF2018 ûntstien is.” Niettemin, erkent hij, het verschijnen van topromans valt met geen evenement of subsidiepotje af te dwingen.

Arcadia

Het ,,sensasjonele gefoel” fan 2018 hebben we in Fryslân niet kunnen vasthouden, vindt Looper. Maar het vervolg, Arcadia, komt eraan. ,,Dat set ek wol wer sterk yn op ‘beleving’, mar mei City of Literature en in literêr festival dat oar jier organisearre wurdt, wolle wy ek wer de poëzij, romans en nije foarmen fan litera-tuer har gerak jaan.”

En juist in die nieuwe vormen ligt wat Looper betreft toch een belangrijk deel van de toekomst voor de Friese cultuur. ,,Kinst it Frysk net isolearje. Ik sjoch gjin takomst foar it Frysk en de literatuer as it net meidocht yn de multymediale en multylinguale wrâld.”

Om met het multimediale te beginnen: laten we de stand van zaken in de Friese letteren niet langer afmeten aan de verkoopcijfers van papieren boeken. ,,Ik sjoch nei de folle breedte fan uteringsfoarmen. Gean mar ris nei wat der allegear is oan Frysktalige weblogs. It is spitich dat it sa fersnipele is, mar it is wol in ryk ferskaat. En ast betinkst dat ikoanyske tydskriften as Quatrebras en De Tsjerne mar sa’n 150 en ûngefear 700 abonnees hiene, dan giet it no net sa min. Dy tydskriftekultuer komt net werom, mar ik sjoch der fan alles foar yn it plak kommen.”

Spoken word

Ook nieuwe verschijnselen als spoken word en videokunst zijn voor het Fries van belang, vindt Looper. ,,As der gjin Frysktalige keunstners binne dy’t sokke nije foarmen oppakke, dan mist it Frysk úteinlik de boat; dan is it foar hieltyd minder jonge minsken oantreklik om har eigen draai te jaan oan it Frysk kultureel erfskip.”

En dan het multilinguale, ofwel het meertalige: de jongere generatie Friese cultuurmakers is nu eenmaal gevormd in een geglobaliseerde wereld, minder exclusief gericht op de Friese voorgangers, maar eclectisch in haar inspiratie en flexibel in haar taalkeuze. ,,Akseptearje datst it Frysk oeral en nergens heal en heal tsjinkomst, dat gedichten twatalich makke wurde, dat keunstners dan wer even Frysk, dan wer even Nederlânsk of Ingelsk brûke om har boad-skip oer te bringen. Inkeld mar rjochte wêze op de Fryske nâle bringt ús úteinlik ek net fierder.”

Discussie aanzwengelen

Looper ziet ook de tegenreactie ontstaan, bij onder meer journalist-essayist Abe de Vries en hoogleraar Goffe Jensma, om weer meer aandacht te vragen voor de Friese taal en cultuur zelf – op de Friese kern, in plaats van op de meertalige context. ,,De fraach leit wol op tafel hoe-fier’tst gean kinst mei opgean yn gruttere ferbannen sûnder dysels te ferliezen. Eins hie LF2018 mear antwurden op dy fraach opsmite moatten, mar dat debat is noch lang net útiten.”

Looper zwengelt graag de discussie aan, maar doorgaans niet door zelf een ongezouten mening te poneren. Hij is meer een man van de vraag stellen dan van het oordeel geven. ,,Dit is presys it debat dat wy yn Fryslân mei syn allen mear fiere moatte”, zegt hij verschillende keren tijdens het gesprek. ,,Ik haw sels ek net it definitive antwurd klear.”

Nog niet helemaal weg

Nu Looper afscheid heeft genomen als directeur, is het zoeken naar een opvolger. Het hoeft wat hem betreft niet beslist een Fries te zijn, ,,mar de kennis fan en affiniteit foar it Frysk moatte yn de organisaasje wol behâlden bliuwe”. Een nieuwe directeur moet bovenal de maatschappelijke functie van Tresoar voor ogen houden en het belang van de archieven en de literatuur voor cultuuroverdracht, vindt hij.

Hij blijft nog een jaar in dienst bij Tresoar om aan een aantal projecten te werken, onder meer rond kunstenaarsarchieven. ,,In keunstnersatelier is as in argeologyske site. Mar hoe dokumintearje jo soks, wat moat der yn in keunstnersargyf bewarre wurde en hoe? Dêr wol ik eins in lanlik debat oer losmeitsje.”

Wat te bewaren, hoe en waartoe: Bert Looper is eigenlijk nog altijd bezig met de vragen die master Sierksma’s ‘plakboek fan ’e Gerdyk’ al bij hem opriepen. Het blijft hem begeesteren. ,,In argyf is in ôfspegeling fan de tiidgeast, Tresoar in ôfspegeling fan Fryslân. Soks krij ik samar net myn nocht fan.”