De trots van Bolsward is straks geen lege etalage meer

Acht jaar was het stadhuis van Bolsward een spookhuis. Wat vier eeuwen het trotse symbool van zelfredzaamheid van de Hanzestad was, veranderde in 2011 in een lege etalage. Toeristen bleven foto’s maken, maar in het gebouw zelf bleef het muisstil. Een miljoenenproject dat oud en nieuw met elkaar verbindt, brengt daar nu verandering in.

Een impressie van hoe het monumentale stadhuis van Bolsward er na de verbouwing uit moet zien.

Een impressie van hoe het monumentale stadhuis van Bolsward er na de verbouwing uit moet zien. Foto: Adema Architecten

Wie in 2013 via Marktplaats op zoek was naar een koophuis in Bolsward zal wel even vreemd op hebben gekeken. Tussen de rijtjeswoningen en vrijstaande bungalows stond ineens een wel heel fraai gebouw: het tussen 1614 en 1617 gebouwde Bolswarder stadhuis. Een grappenmaker had een advertentie voor het monumentale pand aangemaakt, omdat er dankzij de gemeente Súdwest-Fryslân ‘toch niks meer met deen wut’. Om het bericht verzuchtend af te sluiten met: ‘Eeuwig zonde.’

Het was ongetwijfeld lollig bedoeld, maar in Bolsward bestond wel degelijk grote frustratie over de jarenlange leegstand van het stadhuis. Door de gemeentefusie in 2011 verhuisden de ambtenaren naar Sneek en IJlst en verloor het stadhuis de historische functie als bestuurszetel. In de jaren daarna werd er intensief nagedacht over een nieuwe bestemming voor het gebouw, maar telkens weer liepen de ambitieuze plannen dood door een gebrek aan financiën of twijfels in de politiek.

Eindelijk groen licht

In mei kwam er dan toch groen licht vanuit de gemeenteraad: voor een bedrag van bijna dertien miljoen euro worden het stadhuis, de gemeentesecretarie uit 1943 en de in 1885 gebouwde nieuwe Waag gerestaureerd en komt er nieuwbouw aan de achterkant van het complex. Daar wordt Historisch Centrum De Tiid gerealiseerd, waar ruim zes kilometer aan archiefmateriaal uit de gefuseerde gemeenten een plek krijgt. De oude secretarie wordt omgetoverd tot bibliotheek en drie Bolswarder musea verhuizen naar het stadhuis en de nieuwe Waag. Een grote glazen aula vormt de verbinding tussen het oude en nieuwe deel van het complex.

De inrichting van het stadhuis ondergaat amper wijzigingen, maar dat betekent niet dat het pand geen aandacht behoeft. De afgelopen jaren is er uitvoerig onderzoek gedaan naar de bouwkundige staat van het gebouw. Dit omdat er zorgen waren over flinke scheuren in de buitenmuur en de stand van de toren. Siebe van Seijen is sinds 2016 namens Adema Architecten betrokken bij het project. ,,We zaten nog met wat belangrijke vragen, maar die zijn zo goed als allemaal beantwoord door de onderzoeken. Al komen we vast nog mooie verrassingen tegen.”

Het is de Nachtwacht van Rembrandt als je kijkt naar Nederlandse stadhuizen. Het heeft een iconische status

Als restauratiearchitect heeft Van Seijen de afgelopen jaren een plan van aanpak opgesteld, dat rekening houdt met het historische karakter van het gebouw. Al in 2014 is een rapport gemaakt waarin is vastgelegd welke elementen per se geconserveerd moeten worden en welke minder waardevol zijn. Zorgvuldigheid staat in het hele project voorop, zo benadrukt de architect. ,,Het is de Nachtwacht van Rembrandt als je kijkt naar Nederlandse stadhuizen”, aldus Van Seijen. ,,Het heeft een iconische status en dat maakt de restauratie een enorme uitdaging. Het is echt een uniek project.”

Flinke scheuren

Toen Bolsward in 1455 stadsrechten verkreeg, ontstond de behoefte aan een stadhuis met allure. Een gebouw dat de zelfredzaamheid van de Hanzestad moest uitstralen, waar kooplieden terecht konden om hun goederen te laten wegen en ook recht werd gesproken. Op 11 april 1614 was het burgemeester Reymer Harings Repckema die de eerste steen van het gebouw symbolisch mocht leggen. Drie jaar later waren de werkzaamheden afgerond. In 1768 werd het stadhuis verder verfraaid door een bordes tegen de voorgevel aan te bouwen. Tussen 1894 en 1895 volgde een grootscheepse restauratie, waarbij op de begane grond een nieuwe buitenmuur voor de bestaande bakstenen werd gezet.

Wethouder van Gent heeft vandaag de plannen voor de nieuw- en verbouw van het voormalige stadhuis #Bolsward gepresenteerd. Vanaf nu met een nieuwe naam: Cultuur Historisch Centrum ‘De Tiid’. ⏳Klik hier voor meer informatie ➡️ https://t.co/yZJSjZSVE9 pic.twitter.com/MRnu6xJBM6

— Gemeente Súdwest-Fryslân (@SWFryslan) 11 april 2019

,,Toen is ook de fundering aangepakt”, weet Van Seijen. ,,Maar omdat er flinke scheuren in de muren zitten, hebben we een stuk uitgegraven. Daaruit bleek dat er tot drie meter onder de grond nieuwe stenen zijn opgemetseld. Nu is het nog wel de vraag waardoor de scheuren zijn ontstaan. Het is mogelijk dat de ankers, die de oude en nieuwe muur met elkaar verbinden, zijn gaan roesten. Als dat de oorzaak is, moet je de ankers met magneettechniek opsporen en op die plaatsen het metselwerk vervangen.”

Oud en verweerd

Daar wordt binnenkort meer over bekend als het stadhuis volledig in de steigers is gezet door Friso Bouwgroep en Jurriëns Noord. Dan wordt de gevel nog gedetailleerder bekeken en door deskundigen geïnspecteerd. Volgens Douwe Offringa, vestigingsdirecteur van Jurriëns Noord, zien de muren er verder goed onderhouden uit. ,,Alleen zijn er hier en daar wat voegen verdwenen. Die gaan we herstellen, maar alleen daar waar het echt nodig is. De voegen moeten je niet tegemoet springen, want een restauratie is eigenlijk pas geslaagd als het niemand echt opvalt.”

Vroeger dacht men dat alles aangepakt moest worden om iets weer mooi te maken. Dat is niet zo

In het verleden is men namelijk wel eens te ver doorgeschoten in het restaureren van monumenten. Dan is er geen sprake meer van opknappen maar van vernieuwen. ,,In die gevallen ziet het er te gelikt uit, waardoor het een soort opgepimpte versie van een historisch gebouw wordt. Restaureren is geen kwestie van compleet vervangen”, benadrukt Offringa. ,,Vroeger dacht men dat alles aangepakt moest worden om iets weer mooi te maken en soms werden historische gebouwen zelfs helemaal gesloopt. Tegenwoordig hechten we veel meer waarde aan monumenten en mogen die er ook best oud en wat verweerd uit zien.”

Daarom wordt de gevel van het stadhuis niet met hogedruk gereinigd, maar met warm water schoongespoeld. Ook de natuurstenen ornamenten van het gebouw zien er na de restauratie niet ineens uit alsof ze van wit marmer zijn. Beschadigingen worden gerepareerd, maar daar blijft het ook bij. ,,Als je met hogedrukreinigers gaat werken, spuit je de beschermlaag van de stenen af. Daardoor wordt het materiaal poreus en richt je alleen maar schade aan”, legt Offringa uit. ,,Zeker met de beeldhouwwerken aan de gevel moet je heel voorzichtig zijn.”

Arm van Justitia

Een van de blikvangers van het stadhuis is de beeldengroep - die de deugden symboliseren - boven de hoofdingang. In een nis staat een beeld van Vrouwe Justitia (met weegschaal) geflankeerd door de zittende figuren Geloof (met boek) en Hoop (met anker). Daarboven staat ook nog de figuur Liefde (afgebeeld met twee kinderen). Vrouwe Justitia verdwijnt binnenkort om gerepareerd te worden. Offringa: ,,Dat is ooit al eens gedaan, maar toen werd het niet zorgvuldig aangepakt. Haar arm is wellicht bezweken door het vele gewicht in haar weegschaal. Je ziet alleen precies waar de reparatie is uitgevoerd. Vroeger werd er bij veel reparaties even wat cement tussen gesmeerd en klaar is Kees.”

Naast de restauratie van de gevel worden ook de leien van natuursteen op het dak vervangen, de door houtrot aangetaste kozijnen aangepakt en krijgt het schilderwerk een opfrisbeurt. De natuurstenen plint tegen de gevel van de oude secretarie, die flink beschadigd is en waarvan hele delen loszitten, wordt daarnaast volledig opgeknapt. De meeste zorgen van de architecten en bouwers gaan echter uit naar de toren van het stadhuis, die volgens onderzoek behoorlijk (34 centimeter) uit het lood staat en naar de noordkant overhelt.

De constructie is niet logisch. Het lijkt alsof later pas is besloten om nog een toren op het gebouw te zetten

Om meer over de bouwkundige staat van de stadhuistoren te achterhalen, is een dendrochronologisch onderzoek uitgevoerd naar de leeftijd van de eikenhouten balken die de constructie ondersteunen. ,,De toren is, net als de rest van het gebouw, rond 1615 gebouwd. Daar bestond nog wat onduidelijkheid over”, zegt architect Van Seijen. ,,De constructie is namelijk niet logisch. Het lijkt alsof later pas is besloten om nog een toren op het gebouw te zetten, zodat het geheel meer allure zou krijgen. Daardoor moesten er later wel meer draagbalken worden aangebracht om het gewicht te dragen. In de vierschaar staat een zware zuil om het plafond te ondersteunen.”

Latere ellende

Op de zolder van het stadhuis hangen al langere tijd speciale lampen met paars licht. Op deze manier proberen de bouwers te achterhalen welke insecten zich daar zoal begeven en hoe actief die zijn. In het verleden heeft de bonte knaagkever de eiken constructiebalken aangetast. ,,Als het alleen maar muggen zijn, is het niet iets om je zorgen over te maken”, zegt Offringa. ,,Maar als er bijvoorbeeld een boktor wordt aangetroffen, dan is het opletten geblazen. Al die beestjes laten ook gruis achter op de vloer. Dat wordt voor langere tijd gemonitord om latere ellende te voorkomen.”

Op de valreep heeft de archeologische opgraving bij het stadhuis van Bolsward topvondsten opgeleverd. ,,Heel bijzonder”. https://t.co/HYty6YUQoM

— Friesch Dagblad (@frieschdagblad) 7 februari 2019

Een grote uitdaging voor de bouwers zit in de opdracht om het monumentale deel van het stadhuis te verduurzamen. ,,Je kunt niet zomaar wat isolatie aanbrengen op de muren van de burgemeesterskamer of de oude raadszaal”, benadrukt projectleider Michael van der Weg van aannemingsbedrijf Friso. ,,We zetten wel extra glas achter de ramen om de isolatiewaarde te verbeteren, maar dat kun je van buiten niet zien. Op de zolder brengen we isolatie aan op de vloer, zodat de warmte op de tweede verdieping blijft en niet naar de nok van het gebouw trekt.”

Vreugdedans

Het nieuw te bouwen deel van het complex wordt voorzien van zestig zonnepanelen op het dak en milieuvriendelijke installaties. Het gemeentearchief wordt vanwege de brandveiligheid voornamelijk opgetrokken uit zwaar beton, maar krijgt voor het aanzicht gemetselde bakstenen trapgevels. ,,Op die manier past ook de nieuwbouw goed in het straatbeeld”, legt Van Seijen die keuze uit. ,,Voor de verbinding tussen de drie oude delen van het complex en de nieuwbouw is gekozen voor een grote aula van glas. Zo blijft er uit respect voor het monument een heldere scheiding aanwezig.”

Je moet er geen vreugdedansje willen maken, dan stoot je waarschijnlijk je hoofd

Daarom wordt er ook aan de indeling van de gebouwen, waar straks de bibliotheek en musea komen, amper iets veranderd. Om te voldoen aan de eisen voor mindervaliden, leggen de bouwers een hellingbaan voor rolstoelen naar de hoofdingang aan en komen er op de begane grond toiletvoorzieningen. ,,Het gewone sanitair realiseren we in de kelder van de oude secretarie. Dat is een mooie oplossing”, vindt Van der Weg. ,,Al is het qua hoogte beperkt. Je moet er geen vreugdedansje willen maken, dan stoot je waarschijnlijk je hoofd.”

Achter het stadhuis wordt een deel van het openbare groen omgetoverd tot binnentuin van het complex. De monumentale bomen blijven staan en langs de stadsgracht is het straks mogelijk om op het terras te zitten. Daar wordt namelijk een horecagelegenheid gerealiseerd. Ook de gemeentebalie verhuist naar het nieuwe complex, zodat er eind 2020 weer op allerlei manieren gebruik wordt gemaakt van het Bolswarder stadhuis.

Bruisend middelpunt

Tot die tijd is het doorbijten voor omwonenden en winkeliers. Door de beperkte ruimte op de bouwplaats is de stadsgracht onlangs deels gedempt, zodat bouwverkeer makkelijker het terrein op kan draaien. Maar voor de plaatsing van de torenkraan is nog steeds amper ruimte en heien is al helemaal niet mogelijk. Om schade aan het stadhuis te voorkomen, worden de funderingspalen de grond in geboord. ,,Het is flink passen en meten”, zegt Van der Weg. ,,We proberen de overlast zoveel mogelijk te beperken, want je bent midden in het centrum aan het bouwen. Maar als het project eenmaal klaar is, krijgen de Bolswarders er een prachtig complex voor terug.”

Als het project eenmaal klaar is, krijgen de Bolswarders er een prachtig complex voor terug

Van een leegstaand monumentaal gebouw is dan allesbehalve nog sprake. Na negen jaar leegstand vervult het stadhuis dan eindelijk weer de rol die het eeuwenlang heeft vervuld: het bruisende middelpunt van de stad Bolsward.

Lees ook: Een panklare oplossing voor drukte in Bolswarder centrum is er niet

Nieuws

Meest gelezen