Filmpjes tonen vitaal kibboetsleven in Franeker

In de provincie Fryslân zijn voor het eerst filmbeelden te zien van de joodse landbouwschool die tussen 1935 en 1941 was gevestigd in Franeker. De beelden maken onderdeel uit van de expositie Oog in oog met oorlog in het Fries Museum.

Horst Meijer en een onbekende vrouw doen de was op de kibboets.

Horst Meijer en een onbekende vrouw doen de was op de kibboets. Foto: Fries Film Archief

Het gaat om twee 8 mm-filmpjes die waarschijnlijk zijn gemaakt tussen 1937 en 1939. Filmmaker was Jacob Bramson, tweede geneesheer van het Psychiatrisch Ziekenhuis Groot Lankum in Franeker en initiatiefnemer en medeoprichter van de kibboets. Zijn zoon schonk de originele filmpjes in 2013 aan Yad Vashem, het Holocaust Herinneringscentrum in Jeruzalem. Yad Vashem digitaliseerde de beelden en heeft ze voor vertoning in Fryslân beschikbaar besteld. De beelden zijn vanaf vandaag ook te zien op de YouTube-kanalen van het Fries Film Archief en Historisch Centrum Franeker.

De kibboets in Franeker was gevestigd in het voormalige stationsgebouw van de Noord-Friesche Locaal-Spoorwegmaatschappij aan de Harlingerweg. De kibboets was een hachsjara , een joodse landbouwschool waar jonge zionisten zich voorbereidden op emigratie naar Palestina. Er hebben meer dan tachtig jonge pioniers gewoond. Ze liepen stage bij boeren in de omgeving van Franeker en op de tuinderijen van Groot Lankum. Op de kibboets zelf kregen ze godsdienstonderwijs en ze leerden Ivriet, modern Hebreeuws, de taal die de joodse immigranten in Palestina gingen gebruiken. De opleiding duurde één tot twee jaar en leverde een Palestinacertificaat op. Bijna de helft van de kibboetsbewoners is daadwerkelijk naar Palestina geëmigreerd, de meesten voor de Tweede Wereldoorlog, een aantal erna.

Voor de laatste groep bewoners was emigratie na het uitbreken van de oorlog nauwelijks meer mogelijk. Ze bleven op de kibboets wonen tot 21 november 1941. Toen vielen de Duitsers samen met de Franeker politie de kibboets binnen en arresteerden de aanwezige bewoners. Twee bewoners konden vluchten, tien werden naar Westerbork overgebracht. Uiteindelijk zijn 21 bewoners en oud-bewoners van de kibboets in Franeker slachtoffer van de holocaust geworden.

Naar aanleiding van het beschikbaar komen van de twee filmpjes hebben het Fries Film Archief en Historisch Centrum Franeker onderzoek gedaan naar de kibboets en zijn bewoners. Van veel bewoners die op de filmbeelden te zien zijn, konden de namen worden achterhaald. Het onderzoek heeft geleid tot een lang artikel – Kibboets op de klei - dat vandaag op de website van het Fries Film Archief verschijnt.

De beide kibboetsfilms van Jacob Bramson illustreren volgens de onderzoekers ‘op prachtige wijze het leven op en om de kibboets van Franeker’. ‘We zien een vitale, jonge joodse gemeenschap die bezig is zijn hoop en ideaal – een nieuw bestaan in Palestina, weg uit vijandig Europa - te verwezenlijken.’

Bramson filmde de kibboetsbewoners onder meer bij het rooien van aardappels, plukken van fruit, melken van koeien, paardrijden en huishoudelijke klusjes. Er wordt veel gelachen, de oorlog lijkt nog ver weg.

Jacob Bramson heeft de holocaust overleefd. Zijn vrouw is in Bergen-Belsen van honger en uitputting bezweken. Na de oorlog vestigde Bramson zich met zijn kinderen in Israël, waar hij als arts heeft gewerkt in een psychiatrisch ziekenhuis. Bramson is in 1991 overleden en ligt begraven op de Olijfberg.

Nieuws

menu