Friese kuiers: Een walvis op het wad

De aantrekkingskracht van de maan doet de aarde weldadig ademen. Nergens is dat zo merkbaar als op het Friese wad waar eb en vloed elkaar om de zes uur afwisselen. Een uitgebreid stelsel van geulen en geultjes wordt afgewisseld met droogvallende zandplaten. Miljoenen vogels hebben hier tijdens hun trektocht hun tussenstop. Het in het zand en slik verborgen leven vormt de basis van een onmisbaar voedselweb. En als je aandachtig luistert, begint het wad van vreugde te zingen. Zonder een wandeltocht over het wad is de serie Friese kuiers niet compleet.

Zonsondergang na een dag op het wad.

Zonsondergang na een dag op het wad. Foto: Museum Moddergat

,,Soesto tongersdeitejûn waadrinne kinne? Neffens Arjen is it dan moai waar en moai tij.” Yes! De wadlooptocht gaat door. Enthousiast app ik m’n vriendin terug dat ik zeker kan. Al snel volgt er een waslijst van haar broer Arjen Dijkstra die wadloopgids is. Er is werk aan de winkel, zie ik, want ik heb geen ‘hege skuon dy’t oan-bliuwe ast mei de oare foet op ’e hakke triuwst’. Gewoon een paar hoge katoenen gympen halen, appt mijn vriendin. En heb ik wel een korte broek zonder stiksels? Stiksels gaan namelijk schuren, zegt het lijstje. Ik rommel in de kast en vind een korte dunne hardloopbroek. Wordt die ook nog eens gebruikt. Shirt, trui en winddichte jas zijn snel gevonden. ‘Mûtse’ staat op het lijstje. Dat lijkt me echt niet nodig met zulk prachtig weer. Maar vooruit, als Arjen het wil... De iPhone gaat mee voor de foto’s, een waterfles vul ik af. Hopla, een appel in de tas en natuurlijk een paar plastic zakjes ‘foar de kokkel- en oesterleafhawwers’. Nou, ik weet niet of ik dat ben, maar ik wil die kokkels zeker eens uitproberen.

En zo sta ik die donderdagavond om halfzeven in mijn korte dunne broek op mijn spiksplinternieuwe zwarte gympen van een tientje met rugtas om ietwat rillerig klaar op de winderige parkeerplaats bij het Fiskershúske van Paesens-Moddergat . De staalblauwe lucht is inmiddels vervangen door sluierbewolking. Arjen verwelkomt ons groepje van vijf hartelijk. Met zijn hoge zwarte duikschoenen en een lange witte stok in de hand instrueert hij ons vriendelijk doch beslist. ,,Waadrinne bart yn ’e natuer, dus der mei neat oars efter bliuwe as fuotspoaren. Fierder sitte wy fier fan ’e medyske help ôf. By kalamiteiten moatte jimme nei my harkje.” We knikken hem geruststellend toe. Ay ay kapitein, komt goed. Waarom hij voor die paar uurtjes zo’n forse rugzak heeft? ,,Der binne altyd waadrinners dy’t tinke dat in ekstra trui net nedich is. Dus dy haw ik dan by my.” En natuurlijk zit er een EHBO-kist in, een lichtkogel, een kompas en nog allerlei zaken die nodig zijn bij eventuele calamiteiten. Daar gaan we. Ik gris op het laatste moment voor de zekerheid toch nog even mijn paarse donsjasje uit de auto. Ik ben nu eenmaal een koukleum.

Met grote stappen gaat Arjen ons voor over de zeedijk waar we worden getrakteerd op een magistraal uitzicht. Dit is Unesco Werelderfgoed, bedenk ik me, benieuwd of ik dit stukje wereld na vanavond een beetje beter begrijp.

Onderschat niet hoe verraderlijk deze plaat was. Al in 1563 was hier bebakening om schepen veilig langs de plaat te loodsen

Plotseling sta ik stil. De plastic zakjes! Had ik die nu wel in de rugzak gedaan? Ach, nee en ik had me zo verheugd op de kokkels. Als ik Arjen lief aankijk, mag ik de zakjes nog snel even ophalen. En dan gaat het echt gebeuren. Voordat ik daadwerkelijk mijn eerste stappen op het slib zet, lopen we eerste nog een poosje over de kwelder oftewel buitendijks land . Hier groeien alleen planten die het geen probleem vinden om geregeld een bak zout water over zich heen te krijgen.

Jammer genoeg zie ik amper zeekraal, anders had ik een toefje in de rugzak gestopt voor in de salade. Kweldergras en Engels slijkgras is er echter meer dan genoeg. Dat laatste is een pijnpuntje voor de Wadden. In 1924 werd deze grassoort nog enthousiast langs de Friese Waddenkust gepland. Hij zou superhandig zijn als slibvanger. Eenmaal gepoot bleek dit buitenlandse gras een ramp. Het hielp geen zier bij landaanwinning, daarbij verdrong het andere grassensoorten en zeekraal. Schapen, koeien en konijnen wilden hun tanden er niet in zetten en tot overmaat van ramp liet het gras geen ruimte voor schelpdieren en wormen. Laat dat nu net op het menu van de wadvogels staan! Een groep rotganzen maalt er niet om. ‘Rrrò… rrrò’, keuvelen ze gezellig. ,,Dy steane op it punt om te brieden yn Siberië of Laplân”, vertelt Arjen.

De eerste stappen vallen mee. Ik had verwacht diep weg te zakken in het slijk, maar het blijft bij een kleine centimeter.

,,Sjoch even efter jim’ nei dy tuorkes fan Peazens en Moddergat efter de seedyk . Dat byld is echt unyk. As fiskers hûndert jier ferlyn de boaten yn ’e geulen leine om it lêste stik nei hûs te rinnen, seagen se presys itselde as hjoeddedei. Omdat hjir gjin heechspannings-mêsten binne of oar heech materieel.” Mijn gedachten gaan naar schrijfster Nynke van Hichtum, oftewel Sjoukje Bokma de Boer. Deze domineesdochter werd in 1860 in de pastorie van Nes geboren en zou trouwen met advocaat, journalist en politicus Pieter Jelles Troelstra. Hoe vaak zal ze over de zeedijk hebben gewandeld? Ik zie haar daar al flaneren met haar geliefde, vertellend over haar jeugd. We weten dat Sjoukje het niet gemakkelijk heeft gehad in Nes. Ze kwam uit een vrijzinnig nest en dat werd de familie in het orthodoxe dorp niet in dank afgenomen. In de film Nynke (2001) van de Lemster regisseur Pieter Verhoeff zien we Sjoukje met haar vader Albertus, dominee van Nes, Wierum en Moddergat, rondzwerven op het wad. Zou het echt zoals in de film gegaan zijn?

Ze waren in ieder geval dikke maatjes, die twee. De vergezichten die de twee verhalenvertellers thuis zo misten, waren daar ruimschoots te vinden. Maar ook de godvrezende vissers die het vertikten om in de kerk te komen als Albertus preekte, kwamen ze daar natuurlijk tegen. Niet alleen het geloof, ook het bijgeloof speelde in deze gemeenschappen een grote rol. ,,Dêrom hawwe je yn fiskersplakken ek altyd sa’n soad bijnammen”, vertelt Arjen. ,,It sechje is dat fiskers har derachter ferskûlje koene as de duvel oan board kaam om ien op te heljen. Jo meie net lige, sa wie de manlju leard. As er freegje soe om Jan Visser, dan koene se nei eare en gewisse nee sizze omdat allinnich Jan Krukel oan board wie.”

Plotseling knielt de waddengids neer om zijn hand om een onduidelijk gevalletje te vouwen. We staan er met de neus bovenop als hij vertelt dat het hier gaat om het eikapsel van de gestippelde dieseltreinworm. De wat? Het eikapsel van de gestippelde dieseltreinworm, herhaalt Arjen nog eens geduldig. In dit hoesje is de borstelworm als eitje begonnen. Die naam! We proesten het uit. Arjen kijkt niet meer op van de bijzondere namen die hij op het wad tegenkomt. ,,We hawwe op it waad ek it TL-buisgat. In pear skippers seagen yn de tachtiger jierren fan de foarige iuw allegear TL-buizen lânsdriuwen. Fallen út in kontener. Sûnt dy tiid neame skippers dat gat it TL-buisgat.” Grinnikend lopen we verder.

Landkaart

De zon zakt en het wordt kouder. Ik heb ondertussen mijn muts opgezet - bedankt, Arjen! - en de donsjas uit mijn rugtas gevist.

Waar we lopen? Geen flauw idee. Langs de kust ergens. Maar Arjen weet het precies. Met zijn stok trekt hij een paar groeven in het zand. ,,Sjoch, dit is de Peazumer rede, dêr’t de skippers de boaten foarhinne altyd delleine. Hjir is it Noard-westrak, en dêr it Wierumerwaad. Dan komt hjir it Smoarchgat wat ea Darggat hjitte.” Het duizelt me. Tegelijkertijd realiseer ik me voor het eerst dat het wad zijn eigen landkaart heeft. ,,Dat is ek sa”, reageert Arjen. ,,De struktuer fan it lân datst fynst yn Noard-Fryslân rint organysk oer yn it waad. Moast net ferjitte dat der fan de tsiende iuw ôf pas seediken kamen. Dêrfoar foarme it lânskip ien gehiel.”

Hij wijst naar Wierum waarvan de kerktoren net boven de dijk uitpiept. ,,Sjochst hoe deun de tsjerke tsjin de seedyk oansit? Dat is dochs frjemd? Yn de midsiuwen stie in tsjerke ommers yn it sintrum fan in delsetting. Dat wie yn Wierum ek sa. De Wierumer tsjerke is om 1200 hinne boud op in kwelderwâl. Troch oerstreamings is de noardkant fan it doarp lykwols yn see ferdwûn. Eins hie Wierum der hiel oars útsjen moatten.” Dezelfde zeekrachten zorgen daar nog steeds voor steile kwelderranden. ,,Wy neame dat de kliffen fan Wierum. Oan it boaiem-profyl dat bleat leit, kinst de hiele skiednis fan it waad ôflêze.”

,,Wat hearlik, dy stilte hjir”, verzucht Arjen even later. Met dank aan corona. ,,As de lêste fearboat eartiids west hie, wie it jûns op it waad altyd sa stil.” Vijftien jaar geleden kwamen echter de watertaxi’s. ,,Dy lytse boatsjes sette minsken oant tolve oere nachts oer foar in gearkomste of sa. Dat motorlûd draacht wol tritich kilometer fier.” Dizze stilte no is hiel bysûnder. Harkje mar, ast goed harkest, hearst it waad sjongen.” Braaf houden we allemaal onze mond en doen ons best heel hard te luisteren. En het is zo, naast het gezellige gesnetter van de vogels horen we plotseling de branding op zee verderop. ,,Ik haw ea mei in bline man rûn dy’t it waad ûnder him azemjen hearde. It libben yn en boppe de grûn hat echt syn eigen dynamyk. Wat jimme no hearre is hoe’t it waad sjongt. Sa is hoe’t it wêze moat.”

Al dat leven dat verborgen zit in het zand en slik is natuurlijk smullen voor vis en vogel

Dan draait hij zich om en wijst naar een gebouwtje zo’n drie kilometer verderop dat boven de horizon uit het wad opstijgt. ,,Dat is it fûgelwachterhûs fan ’e Kalkman, rjochts dêrneist fynst in houten beaken foar de skipfeart. De kaap fan ’e Kalkman.” Hè? Maar dat is toch de Engelsmanplaat? Ik word snel bijgepraat. Deze ‘wandelende’ zandplaat tussen Ameland en Schiermonnikoog heeft tijdens zijn leven veel verschillende namen gehad: Lange Sandt, ’t Hooge Sandt en zelfs Roksand omdat er ooit een rok gevonden zou zijn. Nou ja, zeg. De namen Kalkman (Fries) en Engelsmanplaat (Nederlands) werden trouwens blijvertjes. De plaat is bij hoogwater minder dan één vierkante hectare groot. 150 jaar zag hij er heel anders uit met zijn zeven kilometer breedte, duintjes en plantengroei. Ik had er bijna een Friese kuier kunnen maken!

Voor zeehonden is het nog altijd een heerlijk thuis. Nauwelijks last van toeristen, kun je hier lekker relaxen en kindertjes op de wereld zetten. Onderschat niet hoe verraderlijk deze plaat was, vertelt Arjen. Al in 1563 was hier bebakening om schepen veilig langs de plaat te loodsen. Eilanders kwamen hier trouwens ook graag om een centje bij te verdienen. Eieren of oesters rapen. Of nog liever na een storm lekker jutten of in de grond wroeten op zoek naar de restanten van oude scheepswrakken.

Tandpastahoopjes

Een paar keer per jaar bivakkeert onze wadloopgids een week op deze Engelsmanplaat. Dat is een groot voorrecht. Als medewerker Wad-denunit bij het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit doet hij daar dan het beheer en onderzoek. ,,Mar ik jou ek foarljochting oan de boatsjeminsken dy’t dêr tafallich lizze en diel by need bekeurings út as se har net oan ’e regels hâlde.” Zielsalleen zit hij daar dan. Ziet het water vanuit het huisje onder zich komen en gaan. Dat is genieten.

,,Hast sá’n fantastysk útsicht. Omdat der gjin dûs yn sit, swim ik dan alle dagen efkes yn see.”

Voor de kanoeten, stormmeeuwen, zilverplevieren, grutto’s en wulpen is het hier ook luilekkerland. Al dat leven dat verborgen zit in het zand en slik is natuurlijk smullen voor vis en vogel. Die kreeftjes, wormpjes en larven hebben op hun beurt weer lekker zitten smikkelen van de micro-organismen die vrij in het water zweven en met de stroming worden meegevoerd. Dat fytoplankton daar draait het eigenlijk om in de Wadddenzee. Het vormt de basis van het voedselweb en produceert ook nog eens zuurstof!

Ik heb eigenlijk helemaal geen verstand van vogels, maar gelukkig is Arjen er die me wijst op de lepelaar (leppelbek), de bonte strandlopers en al die andere varianten.

Even later buigen we ons enthousiast over de hoopjes opgerolde zandslierten oftewel de uitwerpselen van de wadpier. Het lijken inderdaad wel tandpastahoopjes. Deze zandeter filtert alle eetbare bestanddelen uit zand, maar is ook ideaal lokaas voor vissers. ,,Yn de tachtiger jierren fan de foarige iuw krigest in dûbeltsje de wjirm. Us heit wie sa no en dan ek wjirmdoller en groef yn dy tiid mei in gripe wol sa’n 2500-3000 eksimplaren op in tij. Sa koe er moai byfertsjinje” In de achttiende en negentiende eeuw werden deze pieren vooral door vissersvrouwen gestoken. Zwaar, maar noodzakelijk werk voor de familiebedrijfjes, ,,By de tsjerke fan Wierum kinst in stânbyld fan sa’n wjirmdolster fine.” Wat een krachtige vrouwen moeten dat zijn geweest. Ga er maar aan staan, je man vist op zee, thuis heb je een hok vol met koters en dan moet je ook nog zorgen dat er genoeg aas is voor je man of zoon om te vissen. En lach niet, dan had je ook nog de mores van de tijd. Een vrouw liep in rok, een man in broek. Maar pieren steken met rok en onderrok was natuurlijk reuze onhandig. En zo werd de dolbroek uitgevonden. Een broek die zo ruim was uitgesneden dat je de rokken er gemakkelijk in kon proppen. Geen gezicht natuurlijk. Maar voor de praktisch aangelegden superhandig . De Friese schrijver Durk van der Ploeg schrijft in zijn prachtige roman Foarby it Boarkumer fjoer uitgebreid over deze vrouwen en de ramp die het dubbeldorp Paesens-Moddergat in 1883 overkwam toen bijna de volledige vissersvloot verging door een ijzingwekkende storm boven de Waddeneilanden waarbij 88 mannen omkwamen.

Reuzensilhouetten

,,Seehûnen!”, wordt er geroepen. Maar dat weet Arjen zo net nog niet. ,,It kin, mar we moatte earst wat tichterbij komme.” Hoezo? ,,It kinne ek stikken fean wêze dy’t út djippe ûnderlagen nei boppen ta kommen binne. Restanten fan in moeras en feangebiet út in fier ferline doe’t hjir noch hielendal gjin sprake wie fan in Waadsee .” Dat gaan we zien. Ondertussen vertelt Arjen hoe een paar jaar geleden een aantal mensen hem een paar foto’s voorlegde van het wad met reuzensilhouetten. ,,Se hiene walfisken sjoen. No, ik koe der ek neat oars fan meitsje, mar it woe my net oan.” Hij aan het rekenen. ,,Wat wetterstân oanbelanget en tiid fan it jier wie it ûnmooglik.” Die mensen hebben waarschijnlijk grote brokken opgestuwd veen voor walvissen aangezien. Even later bekijken we met ontzag deze bruine fossielen uit vervlogen tijden .

Het begint nu echt te schemeren. ,,It wurdt tiid om wer werom, zegt Arjen . ,,En de kokkels dan?”, sputter ik tegen. ,,Wolle jimme dy noch sykje? Dan moatte we efkes nei de mokselbank . Mar dat is wol in stikje om.” Even later soppen we naar dit mini-ecosysteem waar ook kokkels en Japanse oesters hun thuis hebben. Arjen knielt neer, grabbelt met zijn hand een poosje onder het zand en haalt zo een vijftal kokkels naar boven. Dat hoeft hij niet twee keer voor te doen. Terwijl de plastic tasjes worden gevuld, geeft Arjen het recept.

,,De kokkels earst in pear kear tsien minuten yn sâlt wetter lizze, dan litte se it sân los. Dêrnei yn in skaal lizze mei wat bûter en in bytsje sâlt. Tsien minuten yn ’e oven en dan kinst se ite.” Gezellig keuvelend lopen we de laatste twee honderd meter naar de dijk . ,,Sjogge jimme dy rotgânzen”, onderbreekt Arjen ons. ,,As jimme no hiel stil binne, kinne we miskien aanst sa troch de rotgânzen hinne rinne sûnder dat se fuort fleane.” Maar ze hebben ons al gehoord. Een paar rotganzen steken hun snavel in de lucht en klapwieken weg. De rest volgt al snel. Als we weer over de dijk lopen, is het bijna elf uur en donker. We trekken lange broeken aan en verwarmen ons met een kopje thee uit de auto. Sliep lekker, fluisteren we naar elkaar. Morgen is het weer vroeg dag. Maar, o wat zullen we lekker slapen en wat hebben we een heerlijk etentje in het vooruitzicht .

Lees hier meer artikelen van de serie Friese kuiers.