Recht op bijstand? In Fryslân wordt er procentueel gezien vaker gebruik van gemaakt dan in de rest van Nederland

Van alle Nederlanders weten Friese bijstandsgerechtigden de weg naar de bijstand het best te vinden. Ze vragen procentueel vaker algemene bijstand aan dan mensen in de rest van Nederland die er evengoed recht op hebben. Dat blijkt uit een onderzoek van de Inspectie van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW), dat woensdag is gepresenteerd.

Een loket bij het Werkplein van het UWV. Wie geen werk kan vinden kan een beroep doen op de bijstand.

Een loket bij het Werkplein van het UWV. Wie geen werk kan vinden kan een beroep doen op de bijstand. Foto: Robin van Lonkhuijsen

Fryslân telde in 2018 rond de 18.500 huishoudens die recht hebben op bijstand. Iets meer dan een kwart (4805) vroeg dat niet aan. Dat is het laagste percentage van heel Nederland. Landelijk zagen 70.000 huishoudens van de bijna 490.000 rechthebbenden af van een bijstandsuitkering, ruim 35 procent. Een derde van hen heeft geen tot bijna geen inkomen. Voor de overigen zou de bijstand een aanvulling beteken op hun inkomen dat onder het bestaansminimum zit.

Het hogere percentage aanvragers in Fryslân, en ook Groningen en Drenthe, is volgens het rapport niet alleen te verklaren door meer ouderen of minder migranten in deze regio.

Cultuur

Als mogelijke andere oorzaken denkt de inspectie van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid aan verschillen in de uitvoering van de bijstand door gemeenten en in type werk of cultuur. Aan welk type werk of cultuur gedacht moet worden kon woordvoerder Elizabeth Palandeng niet aangeven. ,,Dat is niet te concretiseren, het zijn vermoedens en er is geen nader onderzoek naar gedaan.”

Met 5729 mensen is Leeuwarden goed voor ruim een kwart van alle Friese huishoudens in de bijstand. Hoeveel Leeuwarders onterecht geen uitkering aanvragen kon de gemeente niet aangeven.

Friso Douwsma, wethouder van Leeuwarden, veronderstelt dat het actieve beleid van de gemeente een rol speelt bij het hogere percentage van mensen die wel een uitkering aanvragen. ,,Wij voeren een actief beleid om mensen te wijzen op de mogelijkheid van bijstand. In huis-aan-huisbladen, gemeentelijke gebouwen en bibliotheken maken we daar in divers talen reclame voor.” Ook wijst de gemeente in gesprekken met maatschappelijke organisaties als Humanitas en Amaryllis op de bijstandsmogelijkheden van de gemeente.

Volgens Heidi Regts, woordvoerder van UWV Noord-Nederland, wordt er op banenmarkten in het kader van Fryslân Werkt ook op gewezen dat je, als je geen inkomen hebt, recht hebt op bijstand. ,,We proberen als UWV samen met gemeenten mensen aan het werk te helpen, maar wijzen mensen die niet snel een baan vinden ook op het vangnet van de bijstand.”

Bestaanszekerheid

Volgens de SZW-inspectie is de algemene bijstand het laatste inkomensvangnet en daardoor van cruciaal belang voor het voorkomen van armoede. Als rechthebbenden er geen gebruik van maken komt de bestaanszekerheid van deze groep Nederlanders in gevaar.

Volgens het rapport hangt met name de hoogte van het inkomen samen met het afzien van bijstand. Van die groep zijn het vooral zzp’ers die geen gebruik van bijstand maken. Ook leeftijd speelt een rol bij het niet aanvragen. Het niet-gebruik is het hoogst onder jongeren tot en met 26 jaar. Dat neemt af naarmate de rechthebbende een hogere leeftijd heeft. Ook mensen met een Europese migratieachtergrond vragen relatief vaker geen bijstandsuitkering aan. Volgens het SZW-rapport hangt dat samen met een taalbarrière.

Vraagtekens

Douwstra zet, afgaande op een NOS-bericht over het rapport, wel vraagtekens bij een aantal conclusies uit het rapport. ,,Ik ga het zelf nog uitgebreid bestuderen, maar volgens de inspectie zouden gemeente te weinig zicht hebben op de niet-gebruikers . Maar we kúnnen ook niet alles zien. Door de privacywet AVG hebben we geen inzage in gegevens van mensen. Wij zijn er dus van afhankelijk dat mensen zich melden.”

Hij zet ook vraagtekens bij de conclusie van de inspectie dat het allemaal rechthebbenden zijn die geen aanvraag doen. ,,Is er bij die cijfers ook rekening gehouden met mensen die bijvoorbeeld twee werkende kinderen thuis hebben wonen? Hun inkomen wordt bij dat van de ouder opgeteld. Of je wel of niet recht hebt op bijstand is in sommige gevallen best ingewikkeld.”

Misbruik

Dat mensen afzien van een aanvraag als het om een klein deel van hun inkomen gaat begrijpt hij wel. ,,Dan is het best veel gedoe voor relatief weinig geld. En een schoolverlater die zich zonder inkomen bij ons meldt voor bijstand kan door ons wel gewezen worden op een baan.”

Als het aan Douwstra ligt gaat het hele sociale stelsel in Nederland op zijn kop. ,,We hebben bij de toeslagenaffaire gezien hoe het mis kan gaan. De hele Participatiewet is vreselijk ingewikkeld. Iemand die op een uitkering is aangewezen heeft veel meer administratie dan iemand met een baan. Natuurlijk is er controle nodig om misbruik te voorkomen. Maar als ik zie hoeveel werk het aanvragen van een uitkering is, dan is het systeem veel te ingewikkeld geworden.”