Gevoeligheidslezer doet zijn intrede in Fryslân: Michelle Samba las mee met de Friese vertaling van ‘The Hill We Climb’ van Amanda Gorman

Voor de Friese vertaling van Amanda Gormans vers ‘The Hill We Climb’ was een persoon van kleur nodig als meelezer. ,,Ja, fansels bin ik keazen om myn kleur”, zegt Michelle Samba. ,,En dat hat in reden. Lit ús dêr gewoan iepen oer wêze.”

Michelle Samba bij de uitreiking van de Talentprijs in het provinciehuis, 9 december 2020.

Michelle Samba bij de uitreiking van de Talentprijs in het provinciehuis, 9 december 2020. Foto: Hoge Noorden/Jacob van Essen

‘The Hill We Climb’: spoken word artiest Amanda Gorman maakte wereldwijd indruk met haar optreden tijdens de inauguratie van president Joe Biden, afgelopen 20 januari. Was het puur de poëtische kracht van de tekst, was het vooral haar performance, haar boodschap van hoop na vier jaar Trump?

Misschien was het dat alles samen waardoor in huiskamers overal ter wereld, op straat en bij de koffieautomaat het gesprek van de volgende dag niet de toespraak van Biden was, maar het optreden van die jonge zwarte vrouw in het felgeel.

,,Ik fûn it geweldich ynspirearjend”, zegt muzikant, performancekunstenaar en dichter Michelle Samba, die meewerkte aan de Friese vertaling van het vers. Ze is ,,in Fries mei donker fel”, zoals ze zichzelf omschrijft, groeide op in Boazum en woont nu in Amsterdam. ,,De wrâld wist miskien noch net dat swarte famkes ek poëzy skriuwe kinne, mar wy binne der al hiel lang. Dat is no einliks sjoen.”

Al snel na haar optreden werd Gormans gedicht niet meer alleen gezien als een opbouwend kritische beschouwing over historische scheidslijnen in de Amerikáánse samenleving, maar als een pamflet voor diversiteit en gelijkwaardigheid met universele zeggingskracht – dus ook voor de Nederlandse samenleving.

Afwas

En voor Fryslân. Gedeputeerde Sietske Poepjes stond naar eigen zeggen de afwas te doen toen ze dacht: ,,Dit moat nei it Frysk oerset wurde!” Ze vond schrijver Friduwih Riemersma bereid om daarmee aan de slag te gaan.

Landelijke speelde een discussie op over de Nederlandse vertaling, waar ingewikkelde vragen op tafel kwamen: kon de witte Maria Lucas Rijneveld adequaat een tekst vertalen van een zwarte vrouw? En als zoiets door een zwarte vrouw gedaan moet worden, reduceren we kunstenaars en vertalers dan niet tot hun huidskleur en geslacht? En plaatsen we mensen dan niet weer in hokjes die we juist minder belangrijk willen maken?

,,It is hartstikke goed dat Gorman har fers dy diskusje losmakket”, reageert Samba. ,,Ik fernim ek dat it gefoelich leit en dat minsken bang wurde om ferkearde dingen te sizzen. Se doarre it hast net oer hûdskleur te hawwen. Mar dat moat krekt wól.”

Met de mond belijden dat iedereen gelijk is en huidskleur geen rol speelt, maakt het immers nog niet de maatschappelijke realiteit. Want die realiteit is dat kleur nog steeds wél uitmaakt, weet Samba uit eigen ervaring.

,,Sjoch, do [de verslaggever, JY] en ik hawwe yn feite deselde kulturele achtergrûn, mar ik haw in oare kleur. Wy prate beide Frysk, mar ik wit hoe’t it is om yn ‘e winkel yn ‘e gaten holden te wurden oft ik ek wat stel, en do wierskynlik net”, geeft Samba als voorbeeld. ,,Ik haw troch myn hûdskleur no ienkear oare erfaringen opdien.” Ervaringen die Gorman ook, en een wit persoon niet of zelden heeft.

Kleur

Voor de Friese vertaling drong Gormans literair agentschap er dan ook op aan dat er een meelezer van kleur zou komen. Dat werd Michelle Samba.

,,Ja, fansels bin ik keazen om myn kleur, lit ús dêr gewoan iepen oer wêze.” Ze heeft er geen probleem mee dat ze om die reden gevraagd is voor zo’n klus. ,,It giet der by in oersetting om om sa ticht mooglik te kommen by de betsjutting dy’t de keunstner foar eagen hân hat. Ik tink dat ik dêr yn dit gefal mei myn erfaringen as swarte frou by helpe kin.”

En Samba was natuurlijk niet benaderd als ze niet óók Fries en artiest was geweest. ,,As samar in willekeurige swarte persoan frege wurde soe, dan wie dat fansels hiel nuver. It giet om de kombinaasje fan myn kapasiteiten én myn hûdskleur. No, prima.”

Samba vindt niet zozeer dat een wit persoon per definitie geen tekst van een zwarte kunstenaar kan vertalen. Maar zeker als het over ras en kleur gaat en over uitsluiting en insluiting, dan wordt een vertaling er beter van als er iemand meeleest die zelf ervaring met die kwesties heeft, zegt Samba. ,,Ast in kleur hast, begrypst de blik fan Gorman better.”

Belevingswereld

Het zou ook raar zijn als iemand uit pak ’m beet India Friese gedichten naar het Hindi zou vertalen, zonder de context van de Friese samenleving te kennen, geeft ze als tegenvoorbeeld. ,,Dan is it wol handich om in Fries meilêze te litten – dy’t ek it Hindi machtich is. Want it kin net oars of elk skriuwt út syn eigen belibbingswrâld wei.”

,,It is dus net dat ik it better kin as Friduwih – it punt is dat wy it tegéárre better kinne.” Want juist die samenwerking is van waarde, aldus Samba. ,,Ik wie sels ek mei in oersetting dwaande, mar Friduwih har Frysk is sa moai, dat rêd ik net op. Ik brocht ‘de swarte erfaring’ mei. Mei-elkoar is it in bettere oersetting wurden.”

Liefde voor poëzie

De twee zijn er samen een weekend voor gaan zitten. ,,Wat ús bûn wie de leafde foar poëzij en foar it Frysk.” Uiteindelijk werden drie regels in de vertaling aangepast. Volgens Riemersma hadden die aanpassingen overigens niet met culturele gevoeligheden te maken.

Samba ziet dat anders. Dat er maar weinig aan de tekst is veranderd, bewijst wat haar betreft niet dat de meelezer van kleur in dit geval niet echt nodig was geweest. ,,It sit yn lytse dingen en Friduwih har oersetting wie al hiel knap. De meilêzer fan kleur is krekt fan belang om fêststelle te kinnen oft de oersetting út it swarte perspektyf wei goed is of noch better kin.”

Het is de bedoeling dat de vertaling binnenkort in druk verschijnt, maar daarvoor zijn nog wat hobbels te nemen. Een daarvan zijn de honoraria. Daarover zegt Samba: ,,Ik bin hjir as gefoelichheidslêzer foar frege en net as fertaler. Ik haw in profesjoneel taryf frege dat ik passend fûn.” Dat dat hoger bleek dan het vaste provinciale tarief voor vertalingen dat Riemersma heeft gevraagd, laat ze een zaak van Riemersma.

Inspiratiebron

Hoe dan ook, Samba hoopt dat ‘De hichte beklimme wy’, zoals de Friese vertaling is getiteld, jongeren van alle kleuren en achtergronden inspireert om met poëzie en het Fries aan de slag te gaan. ,,Want taal is gjin doel op himsels, it is in amer dy’t ynhâld nedich hat. En elke tiid hat ferlet fan nije ynhâld. Ik tink dat Gorman dêroan bydrage kin yn de Fryske mienskip dy’t geandewei multykultureler wurdt.”

Ze ziet Gorman als een voorbeeld voor alle jongeren en zeker ook voor vrouwen van kleur of met een migratieachtergrond, ook in Fryslân. ,,Sy werkenne har ferhaal en as dat ferhaal der ek yn it Frysk is, dan kinne sy harren ek better mei it Frysk ferbine. Sa kinne wy ferskillen oerbrêgje en mei syn allen fierder. En de rest is poëzij.”