Graet Hylper Wordebook: Hoe taal het leven spiegelt

Dertien jaar na de eerste aanzet is het Graet Hylper Wordebook eindelijk voltooid. Voor Siebren Dyk was het zijn laatste grote project bij de Fryske Akademy: hij gaat met pensioen. Met steun en toeverlaat Wiebe Zoethout kijkt hij terug op het woordenboekschrijven en op zijn loopbaan in de frisistiek. ,,It liket iensum wurk, mar je sitte eins hiel ticht op de minske en syn libben.”

Wiebe Zoethout (links) en Siebren Dyk op de Fryske Akademy bij de kaartenbak met Hindelooper woorden.

Wiebe Zoethout (links) en Siebren Dyk op de Fryske Akademy bij de kaartenbak met Hindelooper woorden. Foto: Marchje Andringa

Ruim duizend bladzijden telt het nieuwe en waarschijnlijk definitieve woordenboek van het Hindeloopers. ,,It is gewoan in bealch fol wurk. It giet altyd stadiger as dat men yn jins optimisme ynskat”, aldus taalkundige Siebren Dyk (65).

Zonder het monnikenwerk van de in 2014 overleden onderzoeker Gosse Blom, was het woordenboek er nooit gekomen, zeggen hij en Wiebe Zoethout, de Hindelooper die Dyk de afgelopen vier jaar ondersteunde.

Op môie sómmerienden seten wy wol op ’e basaalten moere by de haiven oer it Hylpers te praetjen

Blom publiceerde in 1981 al een eerste, kleiner Hindelooper woordenboek, voor hij in 2006 aan de Fryske Akademy begon met een veel uitgebreidere versie.

Dat deed Blom in samenwerking met Dyk, die in 1981 aan de Fryske Akademy was aangesteld als redacteur van het Wurdboek fan de Fryske Taal. Dyk zijn loopbaan nam een achteraf gezien beslissende wending door zijn vinger op te steken toen medewerkers werd gevraagd wie ervoor voelde om het werk aan een woordenboek voor het Schiermonnikoogs te begeleiden. ,,Och, dat like my wol wat. Sa bin ik dy wurdboekskriuwerij fan lytse Fryske dialekten ynrûgele”, verklaart hij. Als geboren Heerenvener kende hij het Feansters als lingua franca van het schoolplein, maar met de dialecten van Fryslân had hij tot die tijd geen speciale affiniteit.

Grammatica

Niettemin kreeg Dyk al snel de smaak te pakken. Na het Eilander Wezzenbúek van het Schiermonnikoogs (2002), stortte hij zich op het Groat Amelander Woa’deboek (2016). Als taalkundige creëerde Dyk de opzet van de woordenboeken - welke informatie over elk woord wordt in welke volgorde op welke manier weergegeven -, zag toe op de systematische, academisch verantwoorde uitvoering daarvan en hield zich bezig met het grammaticale gedeelte.

Maar voor het verzamelen en beschrijven van de woorden had hij, zo ook voor het Hindelooper woordenboek, kenners van het dialect nodig. En dat was Hindelooper Gosse Blom bij uitstek. Letter voor letter werkte Blom het alfabet door. ,,Under de kofje skode er my dan in papierke ta”, doet Dyk voor. ,,De oaren wiene dan allang wer nei har keamer en dan sieten wy noch om te stinnen op ien of oare Hylper taalkundige eigenaardichheid.”

Een uniek scheepsboek dankzij een ijverige stadssecretaris van Hindeloopen https://t.co/djsZhvqBqg via @Frieschdagblad

— Museum Hindeloopen (@MuseumHylpen) March 20, 2019

Hoe kwam Blom eigenlijk aan zijn woorden? Voor een deel werden die een voor een verzameld uit het bescheiden corpus van Hindelooper teksten, zoals een eind zeventiende eeuws kroniekje, een lofdicht en wat rijmstukken. ,,Mar dat is ynsidinteel. Der is gjin trochrinnende skriftlike tradysje yn it Hylpers.”

Een lopende encyclopedie

Prachtmateriaal waren de notities in de kaartenbak van Sjoerd Zeijl, die in de jaren zestig Hindeloopers interviewde en elk woord dat hij hoorde op een kaartje schreef. Zo werd de vaktaal van de visser, de schilder, de groenteman, de melkboer vastgelegd.

En Gosse Blom was zelf een lopende Hindelooper encyclopedie. ,,Alle kearen as yk him tjiankôm yn Hylpen, hee er in nótysjebûkjen en in pötlaa by him, dot er it daeliks opskriuwe kôst as er het niisgierichs óm ’m henne hearde”, herinnert Wiebe Zoethout zich, die al lang in het Westerkwartier woont, maar geboren is in Hindeloopen en de band met zijn stadje altijd warm gehouden heeft. ,,Op môie sómmerienden seten wy wol op ’e basaalten moere by de haiven oer it Hylpers te praetjen.”

Toen Gosse Blom in 2014 overleed, was hij tot en met de letter ‘w’ gevorderd. Het woordenboek bleef onaf achter.

Blom was tot en met de letter ‘w’ gevorderd toen hij in de herfst van 2014 ernstig ziek werd en overleed. Het woordenboek bleef onaf achter.

In geskink út de himel

Niet lang daarna meldde Zoethout zich bij de Fryske Akademy. De pas gepensioneerde onderwijzer met een akte Fries bood zich aan om er vrijwillig klussen te doen. Desgevraagd en nietsvermoedend zei hij oorspronkelijk uit Hindeloopen te komen. En zo kwam hij bij Siebren Dyk op gesprek. Of Zoethout misschien zin had om te helpen het Hindelooper woordenboek af te maken.

,,Wiebe kaam as in geskink út de himel”, zegt Dyk, ,,dat mien ik echt. It wie folslein ûnferwachts en sûnder native speaker hie ik mysels net betroud om it wurdboek ôf te meitsjen.”

Zoethout ging aan de slag met Hindelooper straat-, sloot- en brugnamen, werkte de kaartenbak nog eens systematisch door en zorgde ervoor dat alle synoniemen in het woordenboek naar elkaar verwijzen. ,,In ynkelde kear hest dû wolris in stik as tên worden mei sóhet desolde beteakenis. By alle tên mut den tróchferwiisd worde nei alle oare nougen. In helen put work.”

Spiegel van het leven

Dat is een van de sterke punten van dit woordenboek, aldus Dyk, net als de uitgebreide woordenlijst Nederlands-Hindeloopers. Bijzonder is ook de beperkte woordenlijst Fries-Hindeloopers. Andere dialectwoordenboeken hebben die niet. ,,De mearwearde is dat je fluch en goed de ferskillen tusken Frysk en Hylpers ûntdekke kinne.” Uitgebreider dan in de woordenboeken voor het Schiermonnikoogs en Amelands is ook Dyks grammaticabeschrijving van het Hindeloopers in zo’n vijftig bladzijden.

Dyk en Zoethout kijken met genoegen en, vooruit, met lichte trots terug op het project. Natuurlijk, het was verschrikkelijk veel werk en af en toe was het best even taai om zich door al die doorverwijzingen heen te worstelen, ,,mar dy ferwûndering oer it rike taalferskaat, dat is prachtich.”

It Graet Hylper Wordebook ys klaer - HOEZEE BESTEL MAAR, BESTEL MAAR, BESTEL MAAR....Hoe? Lees verder https://t.co/Rk5Fs2j17h

— V n s k e S m ! t (@interalphanske) February 2, 2019

Bovendien, ,,de minsklike taal is in ôfspegeling fan it minsklik libben yn al syn fasetten. As je witte wolle wat belangryk is foar minsken, dûk dan in wurdboek yn.” Woorden tonen immers hoe mensen de wereld om zich heen indelen, wat ze relevante onderscheidingen vinden. ,,It liket miskien iensum, dat wurdboekskriuwen, mar je sitte eins hiel ticht op de minske en syn libben. Dat is in fassinearjende kant oan dit wurk.”

Prachtig, zo’n kloek boek, maar waar is dat nu eigenlijk goed voor? ,,Soks hat ferskillende doelen. As earste fansels dat de Hylpers sels it wurdboek rieplachtsje kinne om har taal better te skriuwen. Mar foar in wichtich part is it ek bedoeld as dokumintaasje: de taal fêstlizze, om op skrift te bewarjen wat stadichoan ferdwynt as sprektaal”, zegt Dyk. ,,Je hoege gjin pessimist te wêzen om te sjen dat sokke lytse dialekten it op termyn dreech krije.”

Eigen Spraak

Voor de Hindelooper taalgemeenschap moet het woordenboek ook statusverhogend werken. ,,It is in befêstiging fan it bestean fan je eigen spraak.” Beide heren hopen dan ook dat het woordenboek bijdraagt aan het taalbewustzijn van de Hindeloopers en dat ze hun dialect nog actiever gaan gebruiken, bijvoorbeeld op sociale media.

Zoethout merkt dat alvast bij zichzelf. ,,Sûnt yk hir workje, mail en app yk mei Hylpers yn it Hylpers. En yn it krantjen fan Hylpen, Uus Likje Wraald , leaverje yk nó èalke moene in gedicht of in stikjen proaza, in rúbryk mei sprekworden en sechjes én in wordseker yn it Hylpers. En yk haald naat eens fan puzzeljen!”

Vooralsnog zijn de Hindeloopers aangewezen op de papieren versie van het woordenboek. ,,It is net ûnmooglik dat it nochris digitaal beskikber komt en ergens soe dat ek in goed ding wêze, mar dêr binne noch gjin konkrete plannen foar”, zegt Dyk.

Een veranderend klimaat

In de bijna veertig jaar dat Dyk aan de Fryske Akademy aangesteld was, heeft hij het dagelijks werk enorm zien veranderen. ,,Doe’t ik hjir kaam, skreaune wy alles mei pinne op papier. As wy ús fersinden, dan kaam de Tipp-Ex derby.” Een aantal medewerkers had zich bekwaamd in het invoeren van ieders handgeschreven teksten in een enorme tekstverwerker. ,,Dat kinst dy hast net mear yntinke. En der waard oeral noch smookt binnendoar. Ik hie dan it pypke derby oan”, grijnst hij.

Waar de luchtkwaliteit op de werkvloer dus aanmerkelijk is verbeterd, is Dyk ,,wolris wat somber” over de ontwikkelingen in het onderzoeksveld van de frisistiek in het algemeen en die op de Fryske Akademy in het bijzonder.

Op universitair niveau is de bestudering van het Fries de afgelopen decennia danig ingekrompen, aldus Dyk. De volwaardige opleiding Fries aan de Vrije Universiteit in Amsterdam is allang opgeheven en in Groningen is het studiepad Fries onderdeel geworden van een bredere opleiding over minderheden en meertaligheid. ,,Dat is in wichtich aspekt fan it Frysk, mar méártaligens ûnderstelt táligens – it kin net sûnder it Frysk.”

As je witte wolle wat belangryk is foar minsken, dûk dan in wurdboek yn

Tegelijk signaleert hij dat er op de Fryske Akademy een ,,stadige ferearming” gaande is. Verscheidene onderzoekers zijn rond de zestig jaar oud en zullen dus binnenkort net als Dyk met pensioen gaan, veelal zonder te worden opgevolgd. ,,Dat it sa hurd úttinnet, is in serieus probleem.” Ook voor Dyk is er geen opvolger in beeld. Hij signaleert een verschuiving van vaste naar tijdelijke aanstellingen. ,,Minsken rûke dan even oan it ûndersyksfjild, mar der is gjin kontinuïteit yn kennis en ûnthâld. Dat is ta skea fan it fak.”

Graet Hylper Wordebook

Voor de Fryske Akademy, die in geldnood verkeert, hoopt hij dan ook dat er in ieder geval zo veel mogelijk geld overblijft voor taalkundig onderzoek. ,,Ferlike mei oare West-Germaanske talen is it Frysk echt ûnderbestudearre.” Vooral in de historische taalkunde is nog een wereld te winnen, vindt Dyk. ,,Der is bygelyks gjin grut wurdboek fan it Aldfrysk en suver neat oer it Midfrysk. Ek de histoaryske grammatika is noch ûnfoldwaande beskreaun.”

En dat is wel nodig, aldus Dyk. ,,It Frysk is twadde rykstaal. In taal mei sa’n status hat in beskate ynfrastruktuer nedich om bestudearre en ûnderholden te wurden. It soe goed wêze as dêr ris fûneminteel nei sjoen waard: wat is ús as maatskippij dy twadde rykstaal en de bestudearring dêrfan wurdich?”

Wat de studie van de Friese dialecten betreft, is het Dyks stille wens dat er ook van de Terschellinger taalvariëteiten ooit eens een uitgebreid woordenboek verschijnt zoals nu voor het Schiermonnikoogs, Amelands en Hindeloopers gebeurd is. ,,Mar ik jou my der net foar op!” lacht hij. ,,It is tiid dat in nije generaasje dêr ekspertize mei opbout.”

It Graet Hylper Wordebook wordt vrijdag om vier uur gepresenteerd in gemeenschapscentrum De Foeke in Hindeloopen. Het boek kost 65 euro.

Nieuws

Meest gelezen

menu