Graven als versteende blijken van onze omgang met de dood

In de dood zijn we allemaal gelijk, maar dat geldt niet voor onze grafmonumenten. Sommige zijn waardevoller dan andere. Leeuwarden liet de vijf begraafplaatsen in voormalig Boarnsterhim inventariseren.

Wie na dit leven duurzaam met rust gelaten wil worden en niet beroemd geworden is, kan maar het beste tijdig een bijzonder grafmonument bestellen. Na enige tijd krijgt de grafsteen dan vanzelf historische waarde en komt die in aanmerking om beschermd te worden. Het grafmonument wordt cultuurhistorisch erfgoed – in vorm, symboliek, materiaal en opschrift een tastbare herinnering aan de omgang met de dood in het verleden.

Dat geldt bijvoorbeeld voor het graf van Jetske Steenbeek uit 1954 op het kerkhof van Jirnsum met een zogeheten graftrommel. Zulke ovale of ronde trommels van veelal zink of blik zijn aan de voorzijde afgesloten met glas. In de trommels is vaak een krans met kunstbloemen en -bladen van zink of steengoed geplaatst, soms voorzien van een gegraveerde inscriptie.

Geknakte bloem

,,Het is een soort grafgift aan de overledene, bijvoorbeeld van een vereniging of een bedrijf waar de overledene bij betrokken was”, vertelt Leon Bok van Bureau Funeraire Adviezen, dat de inventarisatie voor de gemeente Leeuwarden uitvoerde. ,,Eind negentiende eeuw werden de trommels populair, tot pakweg halverwege de twintigste eeuw – toen struikelde je erover. Sindsdien zijn er veel trommels verdwenen, maar er zijn in Nederland nu nog zo’n duizend van over.” Waaronder deze in Jirnsum en een andere in Wergea.

Andere graven zijn bijzonder vanwege de symboliek op de grafsteen. Het meest voorkomend is een palmtak, gevolgd door een al dan niet geknakte bloem. Ook een treurboom, zon, vaas, zuil of vlinder komen af en toe voor. Op één graf lag een ronde rolsteen, verwijzend naar de opstanding van Jezus en daarmee de verlossing van de mens.

Ook materiaalkeuze kan reden zijn voor behoud. Zo’n geval is het graf van de 22-jarige Mattie Bosma in Grou, overleden in 1944. De ingezette steen is van rood gekleurd marbriet. ,,Dat is vrijwel uniek. Er zijn er echt maar een paar van in Nederland”, aldus Bok. Marbriet is ondoorschijnend, vaak zwart en soms gemarmerd glas. ,,Door toevoegingen en een net wat ander verhittingsproces kon je ook wit, paars en dus rood marbriet krijgen. Dat was duur, hoor”, weet Bok.

Bijzondere figuren

Het adviesbureau riep de hulp in van historische verenigingen en andere lokale deskundigen om biografische informatie over de overledenen boven water te krijgen. Zo liep historicus Symen Schoustra met Bok mee over de begraafplaats van Jirnsum, gelegen op een oude terp waar tot 1880 ook een kerkgebouw heeft gestaan. Nu rest enkel nog het baarhuis.

Er liggen een aantal markante personen op de begraafplaats, wist Schoustra, die op zijn website irnsum.nl publiceert over het verleden van het dorp en zijn inwoners. ,,Klaas Cornelis Nijdam, bygelyks. In ryk boer en tsjerkfâd, dy’t libbe fan 1774 oant 1845. Yn deselde tiid as de bruorren Halbertsma wie er al dwaande mei Frysk dichtsjen.”

Op Friese kerkhoven vind je via de graven sporen van leven en dood van eeuwen terug. Dat is prachtig

Ter illustratie, in een gedichtje over Jirnsum rijmde Nijdam: De Sneins dan is ’t al lustig pret / De moons drinkt elk en Klokje / en dan nei Tjerke mei en zet / En dan al wer en slokje. ,,Hawar, syn wurk hat likegoed ien fan de boarnen west by it gearstallen fan it Wurdboek fan de Fryske Taal.”

Friese vlag

Het graf van Sjouke de Zee (1867-1954) is enkel om diens biografie behoudenswaardig. ,,Hy wie yn 1914 de earste dy’t Frysk prate yn ’e Provinsjale Steaten, mar dat waard him fuortdaalk ferbean.” De kaasmaker, socialist, redenaar, drankbestrijder, toneelschrijver en manufacturenverkoper was ook de man die rond 1900 de Friese vlag op de markt bracht. ,,Hy hat ’m net ûntwurpen, mar meidat er as earste de flaggen makke en ferkocht, hat er der wol flink oan bydroegen dat dy flagge kultuergoed wurden is en letter offisjeel fêststeld waard as de flagge fan Fryslân.”

De Zee overleed in Hilversum, waar hij gecremeerd werd. Zijn as ging per pakketpost met de trein naar het Noorden. ,,It ferhaal giet dat in postrinder dy’t de jiske fan de trein ôfhelle de weromreis in kunde tsjinkaam en sei: ‘Witst wa’t ik hjir op ’e pakjedrager haw? Sjouke de Zee!’”

Hy hat ’m net ûntwurpen, mar meidat er as earste de flaggen makke en ferkocht

In Wergea liggen de graven van Sjoerd Gerrits Feenstra en Harmke Joukes Tuinstra. ‘Hun gezin vormde de inspiratie voor het boek Afkes tiental van Nienke van Hichtum. Deze verwijzing alleen is bijzonder genoeg om hun grafmonumenten te behouden’, aldus het rapport. Andere graven verdienen volgens het adviesbureau bescherming omdat ze verwijzen naar specifieke historische gebeurtenissen, zoals overlijden door de bliksem of de Spaanse griep.

Super bijzondere vondsten heeft Bok op de vijf begraafplaatsen niet gedaan – ,,het zijn typische dorpsbegraafplaatsen” – maar wel heeft hij lof voor de omgang in het noorden van Nederland met wat we ‘funerair erfgoed’ zouden kunnen noemen. ,,Zulke begraafplaatsen tref je in katholiek Noord-Brabant niet aan, hoor. Daar ruimen ze continu vanwege de kosten. Op Friese kerkhoven vind je via de graven sporen van leven en dood van eeuwen terug. Dat is prachtig.”

Dynamische plekken

Bok kan het weten, want hij heeft al zo’n 4400 begraafplaatsen in Nederland bezocht en geïnventariseerd. ,,Dat zijn ze zowat allemaal, ik ben er bijna doorheen.” Maar ook daarna blijft er vraag naar funeraire adviezen, aldus Bok. ,,Na tien, vijftien jaar is zo’n begraafplaats een heel andere plek geworden – het groen is veranderd, de paden, er zijn grafmonumenten verwijderd, veranderd en bijgekomen. Het zijn zulke dynamische plekken!”

Op de begraafplaatsen van Grou, Jirnsum, Reduzum, Warten en Wergea heeft het adviesbureau in totaal 351 graven aangetroffen met cultuurhistorische waarde. ,,Wat mij betreft is dat dus wat minimaal behouden en onderhouden moet blijven”, zegt Bok. ,,Door punten toe te kennen aan de bijzonderheid van persoon, materiaal, symboliek, enzovoort, geef ik de gemeente wel een instrument in handen om eventueel selectiever te zijn. Maar vaak neemt een gemeente gelukkig de hele lijst over.”

Nieuws

menu