Het Leewaddes, een taal waarin je al gauw overdrijft

Anne Feddema maakte tussen 1985 en 2006 500 columns in het Leewaddes voor Omrop Fryslân. Voor de serie Us Talen vertelt de dichter over het dialect van de Culturele Hoofdstad van Europa.

Streektalen in Friesland

Streektalen in Friesland

Het is Leewaddes en niet Liwwadders: dat misverstand wil dichter Anne Feddema (57) allereerst uit de wereld helpen. ,,Foordat dat krantsje fan Andries Veldman útkwam had nog gieneen fan Liwadders hoord, iedereen sei gewoan Leewadders. Der is echt noait iemand weest die’t Liwadders sei.”

Hij is verder geen strenge purist als het gaat om het geschreven Leewaddes. ,,Ut is fooral un spreektaal, mar dan must ut oek skrieve soa ast ut seiste soadat iedereen ut leze ken. Dus oek geen y maar ie, dan ken oek een uut Suud-Hollaand ut leze.” Dit is volgens hem anders bij het Fries. ,,Die taal het un feul riekere skrevene traditie. Daardoor hest meer woorden tot dien beskikking om met te speulen.”

Tegenwoordig schrijft Feddema vooral in het Fries. Vaak in het hokje bij zijn volkstuin waar het Frysk Wurdboek tussen stukken gereedschap en emmertjes met zaden op de plank ligt. ,,Ik hew wat met taal en ik fien ut Fries un heule mooie taal.”

Maar het Leewaddes blijft zijn moedertaal. Feddema groeide op aan het Cambuursterpad, waar zijn vader een kapperszaak had. ,,Ut Leewaddes was de taal fan mien jeugd. Dat stond ut dichtste bij mij.”

Dichtbij

Hij maakte het Leewaddes bij een breder publiek bekend met zijn colums bij Omrop Fryslân, waar hij in 1985 mee begon. ,,Ik socht de ferhalen dichtbij miesellef en dêrom hew ik ut in ut Leewaddes deen. Ik hoop dat de kollums der un bitsje an bijdragen hewwe dat ut Leewaddes meer as taal aksepteerd wurde en dat men sich minner skaamt om ut te spreken.”

Het Leewadders is net als de andere Stadsfriese dialecten in de zestiende eeuw ontstaan. Het is een soort mengvorm van Hollands en Fries zoals ook het geval is bij het Bildts en het Amelands. Voor ruwweg 1500 werd er nog Fries in de steden gesproken. Het Hollands kwam in Leeuwarden als gevolg van de komst van Hollandse handelaren. Daarnaast werd de taal vanaf de zestiende eeuw als bestuurstaal gebruikt.

Leewaddes is fooral un spreektaal, mar dan must ut oek skrieve soa ast ut seiste soadat iedereen ut leze ken. Dus oek geen y maar ie, dan ken oek een uut Suud-Hollaand ut leze

In de stad zelf verschilde het dialect volgens Feddema per wijk en per sociale positie. ,,‘Hee wat sústou nou koopman?’ is befoorbeeld un útspraak diest wel in un folksbuurtsje hore kônst met de bijhorende lichemstaal, waarbij ut burst un bitsje naar foren drukt wurde en der met de kop bij knikt, soa as un dúf dat doët. In het middenstâns Leewaddes werd het dan iets als ‘wat doëne jou? Jou mutte dat niet doën hoor.”

Hyperbolen

Het Leewaddes wordt volgens Feddema gekenmerkt door hyperbolen, uitspraken worden al gauw overdreven. ,, Ut wurdt daardeur welles as goor of grof onnerfonnen. Mar ut kén júst oek heul gefoëleg weze. Ast nou heule drukke kienders haddest dan wurde der wel seid dat se fan gekkeghied de gerdienen fanne rails frete súden ast eventsjes niet inne buurt wast. Dat is nou tiepies dat hyperboaliese fan ut Leewaddes.”

In zijn jeugd sprak bijna iedereen Leewaddes, maar dat is tegenwoordig anders. Van de Stadsfriese dialecten is het aantal sprekers van het Leewaddes de laatste jaren in verhouding het sterkst achteruitgegaan. ,,Der binne nog mar un handsjefol mênsen die goëd Leewaddes prate kenne, út holt achterút. Mar ja ut Fries gaat oek hard achterút. Kest ut Leewaddes nou fooral nog teugenkomme in buurten as Oud Oast en ut Fliët.”

Ja jonguh nee juh

Feddema vindt het mooi dat er nu in het jaar van Culturele Hoofdstad weer wat aandacht wordt besteed aan streektalen in Fryslân, waaronder het Leewadders. ,,Ut is mooi dat ut nou befoorbeeld soa groat in ut straatbeeld te kieken is op ut Wilhelminaplein, mar se hadden wel wat diepsinnegers as ‘jah jonguh nee juh’ útkieze maggen.”

Hij heeft zich er wel bij neergelegd dat het Leewadders op den duur verdwijnt. ,,As taalliefhewwer fien ik ut hatstikkene jammer, mar ik ken mie der nou oek weer niet werkelek druk om make. Talen ferannere nou eenkeer, dat is niet ferkeerd en ja, miskien ferdwient der wat. Mar ut belangriekste fien ik, is dat we hoe dan oek met mekaar praten blieve, in welke taal dan oek mar.”

Het Friesch Dagblad brengt deze zomer elke week een streektaal onder de aandacht

Nieuws

menu