Het achterhoedegevecht van de dorpsschool

We doen er in Fryslân alles aan om kleine dorpsscholen te behouden, maar Pyt Sybesma en Willem Reitsma - vorige maand gepensioneerd bij CBO Noardwest Fryslân - wensen het Friese basisonderwijs meer ambitie toe. ,,Mei grutte yntegrale bernesintra kieze wy foar de takomst.”

Willem Reitsma (links) en Pyt Sybesma nemen afscheid van het Friese basisonderwijs.

Willem Reitsma (links) en Pyt Sybesma nemen afscheid van het Friese basisonderwijs. Foto: Marchje Andringa

Toen Pyt Sybesma en Willem Reitsma (beiden 65) eind jaren zeventig/begin jaren tachtig als leerkracht begonnen in respectievelijk Sneek en Deinum, was het basisonderwijs in Fryslân nog één grote lappendeken. Van schaalvergroting was nog geen sprake.

Willem Reitsma stond 25 jaar voor de klas. Vooral zijn tijd in de eerste klas, groep drie, staat hem nog bij. ,,Dat fassinearjende momint as bern begjinne te skriuwen en te lêzen. Der giet dan letterlik in wrâld iepen. Yn sa’n koarte tiid sa’n soad leare, dat proses fyn ik noch altyd ien fan de moaiste dingen om te sjen.” Op de kleine dorpsschool combineerde Reitsma uiteindelijk het leraarschap met het directeurschap. De school in Deinum bestaat nog altijd, maar nu als samenwerkingsschool Twaspan van Elan Onderwijsgroep.

Sybesma begon als leerkracht van groep zeven op een school in Sneek. In Tzum probeerde hij het een ochtend per week in de kleuterklas, ,,mar dat wiene net de bêste jierren fan myn libben”. Hij heeft veel respect voor leerkrachten in het kleuteronderwijs. Maar ook voor pedagogisch medewerkers die met nog jongere kinderen werken. ,,Dy bern soene har wol rêde. De folwoeksene hoechde allinnich mar op de râne fan de sânbak te sitten. Neat is minder wier. As jo de brein-ûntwikkeling fan jonge bern folgje, kin der in hiele soad.”

Fusiekoepel

Na samenwerking, fusies en nog meer schaalvergroting stonden Sybesma en Reitsma allebei aan het roer van een scholenkoepel. Sybesma bij PCBO Franekeradeel, dat na een fusie met PCBO Harlingen PCBO Noordwest Friesland werd en Reitsma bij CBO Menameradiel. De fusiekoepel CBO Noardwest-Fryslân (2014) bracht hen samen. In 2018 sloten nog vijf scholen uit Het Bildt en Leeuwarderadeel zich aan bij de koepel. ,,Santjin kristlike en gearwurkingsskoallen fan de stêd oant de Waadsee”, vat Reitsma het samen. Sybesma nam algemene zaken, huisvesting en financiën op zich en Reitsma personeel en onderwijs.

Hoeveel fusies er zijn geweest voordat het huidige CBO Noardwest Fryslân er was? Ze hebben het niet bijgehouden. Wel kunnen ze de mijlpalen opnoemen die het onderwijs hebben gevormd. De Wet op het basisonderwijs bijvoorbeeld, toen het kleuteronderwijs en de lagere school samengevoegd werden. Het Schevenings beraad waarbij gemeenten taken overnamen van Den Haag. De lumpsumregeling die de bekostiging van het onderwijs voorgoed veranderde. En recenter: de Wet passend onderwijs.

De schaalvergroting bracht veel goeds. ,,It waard in stik profesjoneler”. Tegelijkertijd ging er ook iets wezenlijks verloren. ,,Skoallen moasten ynienen mear nei opbringsten sjen. Dêrtroch kaam de fokus fierste folle op ’e kognitive fakken te lizzen”, zegt Sybesma. ,,It oardiel fan de ynspeksje telde soms swierder as de wille dy’t bern fan boartsjend learen hawwe.”

Citoïsering van het onderwijs

Dat de ‘kwaliteit van onderwijs’ wordt opgehangen aan leerresultaten van kinderen, stoort de mannen zeer. Ze noemen het de citoïsering van het onderwijs (genoemd naar de bekende cito-toets, red.). ,,’t Is in maklike kar, want it rekken- en taalnivo is te mjitten”, zegt Reitsma. ,,Mar it belangrykste fan it ûnder-wiis: de sosjaal-emosjonele en de motoaryske ûntjouwing, en benammen oft bern har thús fiele op in skoalle, dat kinne jo net mei in skoare byhâlde.”

Reitsma en Sybesma investeerden bewust in bewegingsonderwijs en jeugdliteratuur. Elke school kreeg zijn eigen bibliotheek met de belofte dat een deel van de boeken jaarlijks vervangen werd. Door de samenwerking met de bibliotheken, werd aan elke school een leesconsulent verbonden.

,,It gefoel hawwe dat der tiid en plak is om te lêzen, dat fyn ik sa wichtich”, zegt Sybesma. ,,Want dêr begjint de ferwûndering nei de wrâld om dy hinne. Jin fernuverje foarmet de basis foar bern om fierder te learen.” Dat de jeugd niet meer leest, vindt Sybesma ,,miskien wol de grutste ferskraling fan dizze tiid”.

Meer focus op ‘de zachte vakken’ was een knop die ook bij de leerkrachten om moest, vertelt Reitsma. ,,Der hawwe tiden west dat der tachtich persint bestege waard oan kognitive fakken en mar tweintich oan bewege, lêze en kultuer. Ut benaudens skeaten wy troch; bang foar in min ynspeksjeoardiel en miskien ek wol foar wat âlden derfan fûnen.”

Naast de bibliotheek zette CBO Noardwest Fryslân in samenwerking met de gemeente Waadhoeke een cultuurprogramma voor kinderen op. Ook maken alle scholen nu gebruik van een vakdocent beweging die elke week een dag komt. ,,Ekstra hannen , dat is it earste wat learkrêften sizze as wy se freegje wat der better kin.”, zegt Reitsma. ,,Gelokkich kaam der mei de ‘extra middelen aanpak werkdruk’ finan-sjele romte om ek ûnderwiisassistinten oan te nimmen. Dat wie in soad jild, hear! Sa koe in learkrêft omtinken jaan oan lytsere groepen. Dat is ek hurd nedich.”

Passend onderwijs

Dat lesgeven keihard werken is, weten Sybesma en Reitsma als geen ander. Dat komt ook doordat kinderen zo verschillen. ,,Dat is fansels fan alle tiden”, zegt Sybesma, ,,mar wat ik echt in foarútgong fyn, is dat wy no folle mear maatwurk oan bern biede kinne. Mei in plusklas foar bern dy’t mear útdaging nedich hawwe bygelyks, mar ek troch net allinne te sjen nei it risseltaat mar foaral nei it proses. As der in gearfetting fan in boek makke wurde moat, moat dat dan altyd mei wurden? Miskien meitsje guon bern leaver in moaie tekening.”

De Wet passend onderwijs, waardoor de groep nog diverser werd, was een schep te veel op het bord van leerkrachten. De cijfers spreken voor zich, zegt Reitsma. ,,Yn it begjin naam de tastream nei it spesjaal ûnderwiis ôf, mar sûnt in pear jier nimt it wer ta. Der moast ûnderwiis komme foar el-kenien, mar dat slagget net as jo allinnich foar de klasse stean fan 25 bern of mear. En dat is wol de realiteit.”

,,Bern mei bygelyks autisme hawwe der ferlet fan om har werom lûke te kinnen. Dêrfoar hawwe jo in ekstra romte nedich, mar dy hawwe de measte skoallen net”, vult Sybesma aan. Sybesma en Reitsma zijn zeker voorstander van inclusief onderwijs. Hun grote voorbeeld is Zweden waar alle kinderen naar dezelfde school gaan. ,,Mar sjoch ris nei de romte op dy skoallen, nei de grutte fan de klasse en de ferhâlding bern/lear-krêft. Jo kinne net samar de Wet passend ûnderwiis ynfiere as jo de betingsten net feroarje”, zegt Sybesma. ,,Us learkrêften dogge o sa har bêst, mar it slagget net yn dizze setting.”

Toekomst voor de dorpsschool?

Daarmee belanden we bij een heikel punt: de toekomst van de kleine Friese dorpsschool, zoals CBO Noardwest er nog een aantal heeft. Sybesma en Reitsma hebben een impopulaire boodschap: de kleine dorpsschool gaat het niet redden. ,Nederlân hat mei mear as 6700 basisskoallen in hege tichtheid. Tagelyk sitte de doarpsskoallen faak yn ferâldere gebouwen en binne te lyts om te fernijen”, zegt Sybesma.

Terwijl er voor overheden een taak ligt om maatschappelijk vastgoed te verduurzamen, liefst voor 2040, ziet Sybesma nog weinig actie om dit doel te bereiken. ,,Dat skoallen in min binnenklimaat hawwe, komt no troch korona yn it nijs. Mar dat is al sa lang oan ’e oarder en der is noait wat mei dien, want: gjin jild.” Volgens Sybesma hebben gemeenten een ,, enoarm probleem” om de verduurzaming van scholen op tijd af te krijgen. Hij schat dat zeker de helft van de schoolgebouwen niet aan de eisen voldoet.

Dan heb je nog de veranderende wensen van ouders. ,,It leafst hawwe se neist it deistich ûnderwiis ek noch foar- en neiskoalske opfang, deiopfang foar it broerke en suske en sport nei skoalle. Wolle jo dat skewiele, dan hawwe jo folume nedich. Op ’e lytse doarpsskoalle kin soks net bean wurde.”

Ook nu weer kijken Sybesma en Reitsma naar Zweden. ,,Jo hawwe dêr minder plattelânsskoallen, mar wol gruttere. Se binne faak ûnderbrocht yn in nij ûnderkommen of yn renovearre gebouwen en binne der mei alle fasiliteiten foar bern: fan opfang oant skoalle oant sport. Alden wolle dêr mei leafde in stikje foar ride.”

Grote regioscholen

Sybesma en Reitsma maakten bij CBO Noardwest een begin met het creëren van die grotere regioscholen, zoals IKC De Skeakel in Sexbierum (coverfoto). Sybesma: ,,In sin-trum foar bern fan 0-13 jier. Mei 170, 180 learlingen is it ek takomstbestindich. It gebou is nij en foldocht oan alle easken.”

Dorpen houden nu vaak krampachtig vast aan hun dorpsschool, ook omdat het vaak één van de laatste voorzieningen van het dorp is. Bij CBO Noardwest Fryslân kozen ze in het verleden puur vanwege het behoud van een dorpsvoorziening ook regelmatig voor samenwerking met het openbaar onderwijs. ,,It behâld fan in skoalle foar in doarp is in legitym argumint om sa’n stap te setten”. Maar de gezichten van Sybesma en Reitsma spreken boekdelen op de vraag of samenwerkingsscholen een succes zijn.

,,It is in oplossing foar it doarp, dêr is it wol mei sein”, zegt Reitsma. Want als het over identiteit gaat, sneuvelt er bij een samenwerkingsschool veel. ,,Der is altyd it foarnimmen om de idealen en pedagogyske opfettings byelkoar te bringen ta wat moais, mar nei twa, trije jier bliuwt der altyd óf in iepenbiere óf in kristlike skoalle oer.”

De grotere regioschool

De grotere regioschool; die toekomst zien de twee als meest kansrijk voor het Friese platteland. ,,Op grûn fan ús koepel giet it om kristlike regioskoallen mei genôch folume foar fernijing en ûnderwiiskwaliteit”, zegt Sybesma. Al zou hij graag zien dat overheden zich ook inspannen voor, bijvoorbeeld, het vormen van Integrale Kindcentra (IKC). ,,De gemeenten hawwe in grut probleem om harren doelen te heljen mei it each op duorsumens. Eins soe de provinsje de regy pakke moatte. Dochs bart dat net.”

Een goede regioschool ontfermt zich ook over kinderopvang, vinden de mannen. CBO Noardwest Fryslân kondigde vorig jaar aan acht kinderopvanglocaties van Stichting Kinderopvang Friesland (SKF) over te nemen. Zover gaan de meeste schoolbesturen nog niet.

Met de overname van SKF kwamen ook vijftig pedagogisch medewerkers in dienst van de school. ,,Sterker noch, se hearre no by itselde team as de learkrêften”, zegt Reitsma. ,,Fergaderje dogge se mei elkoar. Tema’s betinke ek. Bern sjogge de hiele dei troch itselde fertroude gesicht. Underwiis en opfang binne prachtich op inoar ôfstimd.”

Sybesma en Reitsma brachten de kinderopvang onder in een aparte stichting: CBO Kinderopvang. Dat is noodzakelijk omdat de financiering van kinderopvang anders geregeld is dan die van onderwijs. Ouders ontvangen bijvoorbeeld kinderopvangtoeslag en hebben een registratienummer nodig van een kinderopvangorganisatie om de toeslag aan te kunnen vragen. Het is al met al nog een hele administratie, merkt Sybesma op. ,,Dat komt ek trochdat de berne-opfang troch de oerheid as merksektor betitele wurdt, ek al leit dat justjes oars.”

Beetje boos

Het maakt hem zelfs een beetje boos dat mensen denken dat kinderopvang valt onder de commerciële sector. ,,Santich oant tachtich persint fan de ynkomsten komt út publike middels. De gemeentlike ferplichting om taalefterstannen oan te pakken wurdt ek by de berne-opfang dellein. Dêr giet in soad jild yn om, en dat is benammen publyksjild. Kommersjele bernedeiferbliuwen binne yn Fryslân amper op ien hân te tellen.”

Toen Sybesma en Reitsma IKC De Skeakel in Sexbierum wilden vormgeven, voelden zij zich niet gesteund door gemeente Waadhoeke. Volgens Reitsma bleef de gemeente hangen in discussies over het aantal vierkante meters, maar ging het nooit over een mogelijke financiële steun voor de school. Waadhoeke, maar ook andere gemeenten missen volgens hem een visie voor het grote geheel en de langere termijn. ,,As jo allinne al sjogge hoe dreech it yn Waadhoeke is om ta in ûnder-wiisfizy te kommen, dan seit dat wol wat.”

Positieve ervaringen zijn er ook. In Harlingen bijvoorbeeld waar voormalig wethouder Hein Kuiken (nu wethouder in Leeuwarden, red.) ,,wol ideeën hie en dêr ek nei hannele”, aldus Reitsma. ,,Dêr is ek neitocht oer hoe’t de berne-opfang en it basisûnderwiis mei elkoar oparbeidzje kinne om bern net allinne kognityf te stimulearjen, mar bygelyks ek in beweechprogramma oan te bieden. Yn Harns binne no echt mear mooglikheden om ús ambysjes foarm te jaan. Sa bepalend kin ien persoan dus wêze.”