Criminoloog Gerben van Manen (1946-2021) had een speelse geest en een vlotte pen | In memoriam

Gerben van Manen was een aimabele, erudiete en humoristische man. De criminoloog en schaak-organisator wist mensen tot elkaar te brengen. Hij overleed vorige maand op 74-jarige leeftijd.

Gerben van Manen in 2018.

Gerben van Manen in 2018. Foto: Hanneke Luit

Gerben van Manen had de gave van het woord. Voor speciale gelegenheden schreef hij altijd de prachtigste liedteksten, herinnert Marijke van Klinken, 45 jaar lang zijn echtgenoot, zich. ,,Die studeerden we dan in met vrienden. Heel hilarisch was dat altijd.”

Van Manen, in zijn werkzame leven criminoloog bij de Inspectie Geestelijke Volksgezondheid, wist altijd dingen te organiseren en mensen tot elkaar te brengen. ,,Hij was begaafd en creatief met woorden. Daardoor kon hij dingen voor elkaar krijgen. Hij belde door tot hij bij wijze van spreken de minister aan de telefoon kreeg. We krijgen nu veel berichten van mensen die zeggen: toen en toen heeft hij dit of dat voor me gedaan en dat heeft een verschil gemaakt in ons leven.”

Rust en reuring

Zo heeft hij altijd verbindende functies gehad, onder andere bij de Friese Huisartsenvereniging. Er was altijd wel wat te beleven rond Van Manen. Thuis aan de Spanjaardslaan in Leeuwarden organiseerde hij bijvoorbeeld een aantal keer een boekpresentatie van schaakauteur Siep Postma. Hans Bouwmeester speelde dan piano en Xander Wadman viool.

Maar er was niet altijd reuring. ,,Er kon ook veel rust van hem uitgaan. Dat kwam bij de uitvaart ook naar voren. Als een van de vier kleinkinderen wat onrustig was, kreeg opa ze rustig. Hij was een lieve, zachte opa. Hij las veel en verzamelde schaak- en kunstboeken. Hij hield van twintigste-eeuwse kunst als Duchamp, Panamarenko, de Rinsma’s in Museum Dr8888, Bauhaus.”

Beverwijk

Gerben Marten van Manen werd in 1946 in Joure geboren. Hij is de kleinzoon van SKS-mede-oprichter Gerben van Manen, naar wie het skûtsje van Heerenveen is vernoemd. In 1953 verhuisde het gezin Van Manen naar Beverwijk. Toen hij daar als achtjarig jongetje aan de hand van zijn vader het Hoogovenstoernooi bezocht, veranderde zijn leven op slag, zoals hij zelf schreef in het jubileumboek bij het zestigjarig bestaan van het toernooi.

Er logeerden vaak Hoogovensdeelnemers in huize Van Manen, onder meer Ernst Grünfeld. Van Manen raakte verslingerd aan het schaken, werd op jeugdige leeftijd kampioen van Noord-Holland en maakte in 1967 deel uit van het Nederlands team op de Studentenolympiade in Tsjecho-Slowakije.

In 1978 verhuisde hij voor zijn werk naar Leeuwarden en meldde hij zich bij Koninklijke Schaakclub Philidor 1847. ,,Hij was een geducht bordschaker, die tot 1984 in het eerste van Philidor meespeelde in de hoofdklasse”, herinnert Fries seniorenkampioen Jan Boersma zich, die toen ook in het eerste van Philidor schaakte.

Internationaal Meester

Toen het schaken op hoog clubniveau niet meer te combineren was met zijn drukke werkzaamheden, legde Van Manen zich toe op de discipline correspondentieschaak, waarin hij de titel Internationaal Meester bereikte. Van 1998 tot 2009 verzorgde hij de wekelijkse schaakrubriek in de Leeuwarder Courant . Een selectie van die columns bundelde hij in het boek Hoe Grünfeld zijn been verloor .

,,Gerben was een aimabele, erudiete en humorvolle man”, aldus Kees van Straten, voorzitter van Philidor. Remco Heite, die de schaakrubriek in de LC in 2009 van Van Manen overnam, schreef in dat jaar over hem: ‘Behalve over schaaktalent en organisatievermogen beschikt hij over een speelse geest en een vlotte pen.’

Stichting Schaak Friesland

Samen met zijn schaakvriend Bert Breuker richtte Van Manen de Stichting Schaak Friesland op, die vier maal een sterk bezet VB Accountants-toernooi organiseerde. Daar namen ook grootmeesters aan deel. Ook het nog altijd bestaande Waling Dijkstra-toernooi kwam uit de koker van Van Manen en zijn stichting. Aanvankelijk kwamen daar alleen regionale schakers op af, maar later ook internationale. ,,De Russen die hierheen kwamen haalde hij van het station af”, weet elfvoudig Fries kampioen Migchiel de Jong. ,,Die leerde hij fietsen, zodat ze zich makkelijk door Leeuwarden konden bewegen.”

De Jong herinnert zich dat Van Manen begin jaren negentig de Russische grootmeester Yuri Yakovich naar Leeuwarden haalde voor een jeugdtraining, waar hij aan deelnam.

Logerende schakers

Zo waren er vaak schakers uit logeren bij de Van Manens. ,,Hij had heimwee naar de sfeer van het Hoogovenstoernooi”, vertelt Van Klinken. ,,Dat is voor Beverwijk wat de Elfstedentocht voor Fryslân is. Het wordt door de gemeenschap gedragen en iedereen in het dorp heeft wel een schaker te logeren. Bij die toernooien trad ik op als toernooiarts en onze kinderen Femke, Mayke en Matthijs hielpen mee in de catering.”

Het is wel eens voorgekomen dat Van Manen erin slaagde om een schaker onder te brengen bij een buurvrouw die eigenlijk geen ruimte meer had. Hij belde haar wakker en het eind van het liedje was dat ze zelf op de bank ging slapen om die schaker een bed te bieden.

Jubileum

Voor het mede-organiseren van het 150-jarig jubileum van Philidor in 1997 werd Van Manen onderscheiden als Lid van Verdienste. ,,De laatste jaren vond hij het leuk om met de senioren mee te schaken op de woensdagmiddagen”, herinnert Van Straten zich. ,,Zijn geheugen liet hem in de steek. Je merkte dat hij het moeilijk vond om zijn aandacht bij het spel te houden en hij bood meestal al snel remise aan. Daar gingen zijn tegenstanders dan altijd welwillend mee akkoord. Bij de nazit was hij nog altijd een amusant verteller. Graag mocht hij een stukje voorlezen uit zijn ‘Grünfeld’.”

Het geheugen werd steeds minder. Nadat afgelopen voorjaar zijn broer overleed, ging hij snel achteruit, vertelt Van Klinken. ,,Het sprankelende, het geestige verdween gaandeweg. Dat waren de extra’s die hem bijzonder maakte. Dat is misschien nog wel het grootste gemis.”

Van Manen was begin juni net naar Ienhoarnstate in Menaam verhuisd toen hij overleed, 74 jaar oud.