Miltvuurbosjes zijn oude bakens van dodelijk gevaar, op die plekken in Fryslân werd ooit ziek vee begraven

Steeds minder mensen weten dat groepen bomen die her en der in Fryslân aan randen van weilanden staan, vaak omgeven door een sloot, voormalige begraafplekken van ziek vee zijn. Pest- en miltvuurbosjes heten ze. De Zeeuwse fotografe Janne van Gilst is er al jaren door geïntrigeerd en heeft er een project van gemaakt.

Een blauwdrukweergave van een miltvuurbosje bij Langezwaag

--

Een blauwdrukweergave van een miltvuurbosje bij Langezwaag -- Foto: Janne van Gilst Janne van Gilst

Toen ze vorig jaar via Kunsthuis SYB als artist in residence naar Beetsterzwaag kwam, maakte ze van deze bosjes haar project. ,,Ik groeide op op Noord-Beveland en was altijd al geïnteresseerd in landschappen. Ze speelden ook een rol bij mijn afstudeerproject van de fotografie-opleiding in Den Haag.”

Dankzij een oproep in lokale media kwam ze alleen al in de omgeving van Beetsterzwaag zo’n vijftien bosjes op het spoor. ,,En er was bijna altijd wel een verhaal bij. Al wisten de mensen soms niet veel meer dan dat ze van die bosjes weg moesten blijven omdat ze gevaarlijk zijn.”

Anthrax

Helemaal ongelijk hebben mensen die uit angst deze plekken mijden niet. Volgens deskundigen kan miltvuur, ook bekend als anthrax, 150 tot 200 jaar besmettelijk blijven.

Maar in lang niet alle gevallen ging het daadwerkelijk om miltvuur. Ook vee dat stierf aan de veepest of mond- en klauwzeer werd in tijden toen er nog geen Rendac was, ver van de andere dieren op een geïsoleerde plek begraven. De bosjes ontstonden er later via zaailingen die konden uitgroeien omdat er geen vee meer graasde.

Speurwerk

Landschapsdeskundige Jacob van der Vaart uit Broek, bij Joure, die al eerder publiceerde over miltvuurbosjes, hielp Van Gilst bij het speurwerk en wist soms via archiefonderzoek te achterhalen om wat voor soort bosje het ging. Van der Vaart: ,,Na 1800 kregen boeren die getroffen werden door veeziekten van de overheid een vergoeding. In de rapportages werd, naast de ziekte waar de koeien aan doodgingen, echter alleen het dorp en de boer genoemd. Wáár zijn boerderij of land lag stond er niet in. Dus is het lastig te achterhalen of je met een pest- of miltvuurbosje te maken hebt.”

Niet álle bosjes wijzen namelijk op plekken waar ziek vee werd begraven. ,,Soms legden boeren bosjes aan om het vee in de luwte te kunnen melken. Deze zogeheten melkbochten of, in het Fries jisters, zien eruit als miltvuurbosjes.”

De bosjes zijn geen specifiek Fries fenomeen. ,,Ik weet dat ze ook in Utrecht en Zuid-Holland voorkomen. Vooral in de lagergelegen gebieden zijn ze nog goed herkenbaar, omdat er slootjes omheen liggen om vee en mensen er van weg te houden.”

Slager

Voor zijn eigen publicaties stuitte Van der Vaart op een besmetting in de jaren vijftig die waarschijnlijk aan het gebruik van besmette grond was te wijten. ,,Een boer had zand opgegraven om kuilen in zijn pad te vullen en daar ook wat van in de stal gegooid. Eén van de koeien begon te sukkelen en ging naar de slager. Toen zowel de boer als de slager met dezelfde soort klachten in het ziekenhuis terecht kwam, ging men het onderzoeken en bleek dat er sprake was van miltvuur.”

Heel veel miltvuurbosjes zijn in de loop der jaren verdwenen door ruilverkaveling, of omdat een boer ze bij zijn land heeft getrokken. Met haar project hoopt Janne van Gilst te voorkomen dat de miltvuurbosjes en de verhalen eromheen voorgoed in de vergetelheid raken. ,,De bosjes staan nergens geregistreerd en alleen dankzij het geheugen van plaatselijke bewoners is die geschiedenis te achterhalen.”

Vervagen

Die kennis zal de komende decennia verder vervagen. ,,Die vrees bemerkte ik ook bij boeren die ik sprak. Bij familiebedrijven wordt de kennis over de bosjes nog van generatie op generatie doorgegeven. Maar het doorvertellen stopt als het bedrijf in andere handen komt.”

Haar project resulteerde afgelopen maart in een raamexpositie van haar foto’s van de bosjes in de omgeving van Beetsterzwaag bij Kunsthuis SYB. Om de vervaging van de kennis en betekenis van de bosjes te symboliseren gebruikte ze de negentiende eeuwse techniek cyanotypie, ook wel blauwdruk genoemd. Deze afdrukken vervagen na verloop van tijd.

Excursie

Tijdens de driejaarlijkse expositie Triënnale van Kunsthuis SYB volgende maand organiseert ze, onder voorbehoud van corona-ontwikkelingen, in de weekeinden van 10, 11 en 12 en 17, 18 en 19 september excursies naar een miltvuurbosje. Ook wordt dan een website gelanceerd met haar foto’s van miltvuurbosjes en interviews die ze hield met boeren en andere omwonenden.