Na de olie gaat Sterke Yerke nu de plastic soup te lijf: 'We benutten een gouden combinatie van een bekend avontuur uit het verleden en een urgent probleem van nu'

Ruim veertig jaar geleden vroegen ze aandacht voor de olievervuiling van de zeeën, nu wil de bemanning van de legendarische vlotten Sterke Yerke I, II en III de strijd aanbinden tegen plastic soup. Ze bouwen een nieuw vlot, de Sterke Yerke IV, en zoeken met hun verhaal van avontuur en kameraadschap de verbinding met de jongste generatie. Zoiets begint met iets eenvoudigs als een modelbootjeswedstrijd, bleek vrijdag in Jubbega.

Lyanne Stuiver, Jayden Stoffelen en Benjamin van der Lelie laten hun bootjes varen in de vaart van Jubbega.

Lyanne Stuiver, Jayden Stoffelen en Benjamin van der Lelie laten hun bootjes varen in de vaart van Jubbega. Foto: Rens Hooyenga

,,Of het nu zo’n simpel bootje is of een groot vlot, als iets dat jíj gemaakt hebt blijft drijven en vooruit komt, geeft dat sowieso een kick”, zegt Guus Schweigmann. De Terschellinger staat te genieten langs de Skoatterlânske Kompanjonsfeart in Jubbega, waar zo’n dertig kinderen uit groep zeven en acht van de nabijgelegen obs De Feart hun kleine houten bootjes laten varen, die ze eerder in de week kunstig hebben beschilderd en hebben voorzien van een schroefrad en eventueel een zeil.

Precies dezelfde bootjes deelt de Maritieme Academie in Harlingen altijd uit op open dagen. Als je jouw rad en zeil net even slimmer bevestigt, kun je er verder mee komen dan je klasgenootjes. Sommigen bedenken bijvoorbeeld dat een twee opgewonden elastiekjes meer stuwkracht opleveren dan één.

En niet voor niets kennen Schweigmann en collega-Sterke Yerke-bemanningslid Frits Riemersma vrijdagochtend de originaliteitsprijs toe aan het enige meisje dat een razeil gebruikte, dus een vierkant met de mast in het midden, in plaats van een driehoek ter linker- of rechterzijde van de mast. ,,Met een razeil ga je recht vooruit, met zo’n driehoekje altijd wat naar links of rechts”, doceert Riemersma.

Zaadje planten

De bootjeswedstrijd is maar een aardigheidje, een omlijsting voor de presentatie van de boeken Nee hast, ja kinst krije en Nee heb je, ja kun je krijgen van Thys Wadman (zie kader). Maar zo’n simpele activiteit kan wel nét het zaadje planten, weet Schweigmann. ,,Je kunt er donder op zeggen dat uit zo’n groep een stuk of drie, vier de komende dagen gaan pielen om hun bootje te perfectioneren. En dan weet je nooit wat er verder nog uit voortkomt. Bij ons begon het avontuur ook met een doodsimpel vlot voor op de Friese meren.”

Wat er na de bouw van die eerste Sterke Yerke in 1974 allemaal gebeurde zal mensen die de seventies bewust hebben meegemaakt nog wel voor de geest staan. De groep Leeuwarder schoolvrienden bouwt een tweede - stuk zeewaardiger - vlot waarmee in 1976 Londen wordt bereikt.

En drie jaar later vertrekt de Sterke Yerke III uit Harlingen om de Atlantische Oceaan over te steken. Hun bestemming Willemstad op Curaçao bereiken ze niet - het vlot loopt op de klippen voor Bonaire. Maar het avontuur van hun leven neemt niemand de vier opvarenden - naast Frits Riemersma en Guus Schweigmann de inmiddels overleden Chris Schweigmann en Leo van der Ploeg - nog af. Zes jaar later wordt het wrak gelicht, opgelapt en alsnog naar Willemstad gevaren.

De expeditie wordt uitgebreid verslagen in de pers. Niet alleen het verhaal van avontuur en kameraadschap spreekt enorm tot de verbeelding, de Yerkes krijgen ook een podium voor hun - destijds nog nauwelijks onderkende - boodschap dat het de verkeerde kant uitgaat met de zee. Met allerlei proefnemingen onderweg tonen ze aan dat het zeeleven zwaar te lijden heeft onder met name olievervuiling.

Sterke Yerke IV

De vriendschap tussen de bemanningsleden van de Sterke Yerkes I, II en III bloeit weer op als ze elkaar in 2011 weer treffen voor opnames van Andere Tijden . Al snel besluiten ze dat er een vierde vlot moet komen, niet als spelevaartuig voor gearriveerde babyboomers, maar als publiciteitsvehikel om aandacht te vragen voor de nieuwe bedreiging van het zeemilieu, de vervuiling door microplastics.

Deze maand loopt de Sterke Yerke IV van stapel op de werf SRF in Harlingen, daarna volgt een periode van afbouw in Leeuwarden en vanaf het voorjaar van 2022 is hij dan beschikbaar voor excursies met scholieren, die op de Waddenzee plasticvervuiling gaan meten. Zoiets zal hen sowieso bewust maken van het probleem en hopelijk ontvlamt bij sommigen dan de drive om oplossingen te bedenken, legt Wilfred de Jong uit.

Hij is vicevoorzitter van de Stichting Behoud Erfgoed Sterke Yerke en opvarende van de eerste twee vlotten. ,,We benutten een gouden combinatie van een bekend avontuur uit het verleden en een urgent probleem van nu. Ons verhaal is een geweldige binnenkomer bij potentiële sponsoren. We hebben totaal geen moeite om bedrijven aan ons te binden. En we verwachten dat ook scholen graag zullen aanhaken bij ons educatieproject, waarvoor we samenwerken met de Maritieme Academie en het Fries Scheepvaartmuseum.”

Yerke junior

Scholen krijgen heel veel externe lespakketten aangeboden, maar Yerke Junior springt er wel uit, al zegt mede-ontwikkelaar Margreeth Themmen het zelf. ,,Het biedt aanknopingspunten bij vrijwel alle vakken van de basisschool. Biologie natuurlijk, maar ook een stukje natuurkunde - hoe kan het dat een vlot drijft? - aardrijkskunde - wat was de route van de Yerke III? - rekenen - de mannen moesten met een sextant hun positie bepalen - en lezen, want ze krijgen ons boek. En het verhaal is ook een kapstok voor gesprekken over toekomstdromen, vriendschap, doorzettingsvermogen...”

De kinderen uit Jubbega hangen in ieder geval alvast aan de lippen van Riemersma en Schweigmann. Wie niet aan de beurt is om zijn of haar bootje te water te laten, dromt om de mannen heen. Met name het tragische lot van scheepskat Hummel, die met kattenbak en al overboord sloeg, kan op verontwaardiging rekenen. ,,Waarom zetten jullie die niet binnen?” Riemersma droogjes: ,,We hadden geen binnen...” En papegaai Kokkie, die is toch gewoon naar land gevlogen? ,,Mmmnee, nooit meer iets van vernomen.”

Yerke junior: boek, lespakket en vlotbouwwedstrijd

De kinderboeken ‘Nee hast, ja kinst krije’ en ‘Nee heb je, ja kun je krijgen’ van Thys Wadman met illustraties van Wim Swart gaan over achtstegroeper Tjerk, die vriendschap sluit met Douwe, die ooit een geweldig avontuur blijkt te hebben beleefd op een vlot. Samen met zijn vrienden bouwt hij er ook een - om samen hun eigen avonturen te beleven.

Een vertelling in het nu spreekt kinderen méér aan dan puur de geschiedenis van de drie Sterke Yerke-vlotten, is Wadmans overtuiging. ,,It is in spannend boek oer aventoeren dy’tst yn prinsipe sels ek belibje kinst, mei deryn it hiele ferhaal van de mannen van doe ferwurke. Douwe is wat karakter oanbelanget ek in soarte fan kombinaasje fan de fjouwer mannen.”

Wadman schreef het boek eerst in het Fries en daarna nog eens in het Nederlands. ,,It is gjin echte oersetting: it ferhaal is fansels wol itselde en de opbou ek, mar ik haw de sinnen wol hiel oars opskreaun. Yn it Nederlânsk hast faak mear wurden nedich foar itselde.”

Vanaf eind deze maand krijgen alle 470 reguliere en speciale basisscholen in Fryslân van beide boeken een exemplaar geschonken. Leerkrachten kunnen desgewenst een lesboekje downloaden op yerkejunior.nl. Daarop komt binnenkort ook uitleg over de Yerke Junior Challenge, waarbij klassen worden uitgedaagd een zeewaardig vlot te bouwen. Het is de bedoeling om in het voorjaar een wedstrijd voor ongeveer tien van die vlotten te houden in de Willemshaven in Harlingen. Daar heeft tegen die tijd ook de Sterke Yerke IV zijn vaste ligplaats. Het boek is ook los te koop, voor 14,99 euro.