Onderweg naar het grootste tramstation van Fryslân: van Lippenhuizen naar Drachten | Serie: Het spoor terug

Verslaggever Geert Veldstra gaat met de fietsen te voet langs de oude tramlijn tussen Lemmer en Groningen. Wat is er nog van het oude spoor te zien en is hier ruimte voor de Lelylijn?

Het tram- en later busstation van Drachten maakte plaats voor winkelcentrum Noorderpoort

Het tram- en later busstation van Drachten maakte plaats voor winkelcentrum Noorderpoort Geert Veldstra

Vanaf de Trijehoeke bij Lippenhuizen kon je tot in de jaren veertig de tram pakken richting Harlingen, Steenwijk, Assen of Dokkum. Ik ga voor deze aflevering vanaf dit punt naar Drachten, over het fietspad langs de Sweachsterwei.

Dit pad ligt op de restanten van de tramlijn die hier tussen 1884 en 1947 lag. Bij het voormalige tolhuis het Goddeloze Tolhek is nog een monument dat aan deze geschiedenis herinnert. Het bestaat uit vier omhoog gebogen rails, die verwijzen naar de dodelijke tramongevallen die hier plaatsvonden.

Beschonken arbeiders

Het eerste ongeval was in 1897, toen twee beschonken arbeiders vlakbij de rails in slaap vielen en vervolgens werden overreden. De tram reed in die tijd nog slechts dertien kilometer per uur, maar had wel flink gewicht. Toen de machinist de mannen zag liggen, kon de tram niet meer op tijd stoppen.

In 1907 ging het mis toen de tram vlak voor de brug over het Alddjip ontspoorde en de stoomketel ontplofte. Van de vijf mannen die op de goederentram reden, wisten er twee op tijd vanaf te springen. De anderen raakten zwaar gewond vanwege de hete stoom en overleden in de dagen daarna.

Dit waren overigens niet de enige ongevallen die hier plaatsvonden. Zo kon een bestuurder van een hondenkar met koffiebonen en suiker in 1893 zijn kar niet op tijd van de rails halen toen er een tram aankwam. Eén van de honden werd doodgereden. Hondenkarren werden in die tijd vaak over tramrails vervoerd, want dat reed een stuk makkelijker dan sommige grindpaden. Sommige karren waren hiervoor zelfs met speciale wielen voorzien. Voor de tram waren deze gasten op het spoor echter lastig.

Van Oordts Mersken

De trambrug over het Alddjip is inmiddels vervangen door een moderne betonnen fietsbrug. De oude loop van de rivier kronkelt dwars door het Natura 2000-gebied Van Oordts Mersken, dat naast de A7 ligt. Alhoewel de plannen voor de Lelylijn nog weinig concreet zijn, wordt er wel geopperd om de nieuwe treinverbinding pal naast de A7 te leggen. Student bos- en natuurbeheer Thijs Willems begon vorig jaar al een petitie om te voorkomen dat het spoor straks dwars door het natuurgebied gaat. De handtekeningenactie is inmiddels meer dan drieduizend keer ondertekend.

Bij de Beetsterweg sloeg de tram rechtsaf, om dwars door Beetsterzwaag naar Olterterp te rijden. Het volgde vervolgens het fietspad. Via het Boppefjild zette de tram koers naar Drachten. Vlak voor It Súd is wederom een monument ter nagedachtenis aan een tramongeval. Op 3 februari 1945 werd hier een goederentram met boomstammen onder vuur genomen door een geallieerd vliegtuig. Een groep arbeiders op de tram wist op tijd van de tram te springen, maar zeven mannen kwamen hierbij om het leven.

Station

De tramlijn stopte aanvankelijk ter hoogte van De Lawei, waar het eerste station van Drachten stond. In 1896 werd de tramlijn door het centrum van Drachten doorgetrokken tot Burgum, waar het aansloot op het toen al bestaande sporen naar Feanwâlden en Dokkum. Later werd aan de Stationsweg een nieuw station gebouwd. Dit werd het centrum van de activiteiten van de Nederlandsche Tram Maatschappij (NTM) die het tramnetwerk in Fryslân exploiteerde.

Lange tijd werd dit gebied gedomineerd door de tram. Drachten had het grootste spooremplacement van Fryslân. Hier waren ook de werkplaatsen voor het onderhoud van de trams en de NTM was een grote werkgever voor Drachten.

Deze tocht is voor mij een thuiswedstrijd, want de tram liep vlak voor ons huis langs. De eerste bewoner van onze twee-onder-eenkapwoning uit 1930 was monteur bij de NTM. De buurman was werkplaatschef.

Bus

In het oude buurtschap Folgeren bij het inmiddels gesloopte hotel Vreewijk ging de tram rechtsaf richting Groningen. De tram bleef tot 1947 tot kruispunt rijden. Dat jaar werd het personenvoer net als op andere plekken opgeheven. De tram had de concurrentieslag met de bus verloren en bij het oude tramstation kwam een busstation. Het station zelf werd in 1974 gesloopt.

Zo’n tien jaar terug is het busstation ook verdwenen en heeft het oude stationsgebied net als elders zoals in Lemmer, plaatsgemaakt voor een winkelcentrum.