Op de vlucht naar Fryslân vanwege de honger in oorlogstijd

Tienduizenden kinderen vluchtten vanwege de honger naar Noord- en Oost-Nederland. Zeventien Schiedamse kinderen van toen kijken terug op de reis die waarschijnlijk hun leven redde.

Enkele Schiedamse kinderen hadden nog foto’s van hun gastgezin, zoals Henk Landsbergen (rechts op de foto) met de familie Schuurmeijer in Groningen. Foto: Uit het besproken boek

Enkele Schiedamse kinderen hadden nog foto’s van hun gastgezin, zoals Henk Landsbergen (rechts op de foto) met de familie Schuurmeijer in Groningen. Foto: Uit het besproken boek

Geen maand langer zouden sommige kinderen het nog volhouden. Het was de Hongerwinter van 1944/1945 en Jan Timmerman, opperwachtmeester bij de politie in Schiedam en geboren in Leeuwarden, maakte zich op voor een vlucht met 103 kinderen per boot van Schiedam naar Fryslân. In Schiedam heerste honger, net als elders in ‘Holland’.

Het InterKerkelijk Bureau had voor deze tocht honderd kinderen aangewezen bij wie de nood het hoogst was. Onder hen waren ook de broers Henk en Jan Robben uit Schiedam. Henk hield van de tocht naar Fryslân en zijn verblijf in Dronryp een dagboekje bij. Het kostte auteur Chiel Wilbrink dan ook geen moeite om met hem herinneringen naar boven te halen van de tocht die zo anders liep dan verwacht, maar die wel het leven van 103 kinderen redde.

Gefascineerd

Wilbrink, oud-Harlinger en voormalig politieagent, raakte gefascineerd door deze, voor hem onbekende geschiedenis van de oorlog. Via via kwam hij in het bezit van de dagboeken van politieagent Timmerman. Hij besloot de nog levende kinderen van toen op te sporen en te interviewen. In het boek Terwijl de honger vlucht schreef hij hun herinneringen op.

Daar werd ons een plaats gewezen. Langzaam maar zeker vulde het schip zich met kinderen

Henk Robben schreef in zijn dagboek: ‘Via een gammele houten trap stommelden we naar beneden waar een paar petroleumlampen het binnenste van de schuit in een geheimzinnig licht zetten. Aan weerszijden (...) had men stapels stro neergelegd en daar werd ons een plaats gewezen. Langzaam maar zeker vulde het schip zich met kinderen.’

Een barre tocht

De tocht van Schiedam naar Leeuwarden zou volgens plan drie dagen in beslag nemen. Door tegenslag werden het tien dagen. Het werd een barre tocht met een groep angstige kinderen opgesloten in het ruim en een ploegje volwassen vrijwilligers die tussen de constante dreiging van oorlogsgeweld moesten manoeuvreren.

Bevend reikte ik de kok mijn bord aan. Eén pollepel vol heerlijke pap voor mij alleen

In de gesprekken die Wilbrink met zeventien van die kinderen – van inmiddels tachtig jaar en ouder – voerde, stond één moment tijdens de tocht iedereen nog bij: de onderbreking in Zaandam bij Albert Heijn toen de uitgehongerde kinderen getrakteerd werden op pap. ‘Had ik het goed gezien? Havermoutpap, echte onvervalste romige havermoutpap!’, schreef Henk in zijn dagboek. ‘Bevend reikte ik de kok mijn bord aan. Eén pollepel vol heerlijke pap voor mij alleen.’

Verwarrend

De aankomst in Fryslân was verwarrend. De kinderen zouden eigenlijk in Sint Nicolaasga opgevangen worden om vanuit daar over gastgezinnen verdeeld te worden, maar een andere groep was ze al voor geweest. Dus voer het schip door naar Leeuwarden. Henk in het boek: ‘In een taaltje dat ons vreemd voorkwam schijnt iemand ons welkom geheten te hebben. Maar het klonk erg hartelijk en vriendelijk. We waren in Friesland.’

Met onbekenden op een boot, ver weg van je ouders, geen idee van je bestemming. Maar een andere keuze was er niet

Overal in Noord-Nederland kwamen de Schiedamse kinderen uiteindelijk terecht. In Lemmer, Oosterbierum, Groningen en zelfs in Zweden. ,,Het is eigenlijk ongelooflijk als je erover nadenkt”, zegt Wilbrink. ,,Met onbekende kinderen en volwassenen op een boot, ver weg van je ouders, geen idee van je bestemming. Maar een andere keuze was er niet. Zo hadden de gezinnen in Holland weer wat minder monden te voeden. En in Fryslân was er, zo herinnerden de mensen zich later, meer dan genoeg.”

Buikkrampen

Ook in Dronryp kon het al op de eerste avond niet op. Henk ging zich op zijn eerste dag bij de familie Stokman in Dronryp te buiten aan spek-reepjes, iets wat hij in geen jaren meer gegeten had. Maar dat enthousiasme moest hij de eerste nacht bekopen met buikkrampen. Zijn broer Jan – die inmiddels is overleden – kwam bij een ander gastgezin in Dronryp terecht; de arme, maar hartelijke familie Vallinga.

Even stilte, dan weer geknal, vele malen achter elkaar. Ik stond verdwaasd tussen al die bedroefde mensen

‘In Fryslân was het leven zo veel anders, zo veel rustiger, zo zonder spanningen’, vertelt Henk Robben. Hij voelde zich dan ook snel thuis. Alles leek veilig, tot hij en zijn broer getuige waren van de fusillade op veertien mannen, de vergeldingsactie bij het Van Harinxmakanaal. Het maakte een grote indruk. ‘Even stilte, dan weer geknal, vele malen achter elkaar. Ik stond verdwaasd tussen al die bedroefde mensen die elkaar in de armen waren gevallen om troost te zoeken’, schreef hij in zijn dagboekje.

Ineens voor de deur

Kort na de bevrijding gingen de Schiedamse kinderen terug. ,,Sommige ouders wisten al die tijd niet of hun kind nog wel leefde”, vertelt Wilbrink. ,,Dan stond hun kind ineens weer voor de deur.” De gesprekken met de kinderen van toen maakten diepe indruk op hem. ,,De details die sommigen, ruim 75 jaar later, nog wisten...”

Er kwamen soms ook bijzondere dingen uit voort, zoals een hereniging tussen Sjaak van Vliet en Douwkje van Lennen-Biesma, de dochter van het gastgezin in Oosterbierum waar de Schiedamse Sjaak terecht kwam. ,,Vlak na hun ontmoeting in 2017 overleed Douwkje op negentigjarige leeftijd. Hij was zo blij dat hij haar nog heeft kunnen zien.”

Terwijl de honger vlucht 1944-1945, Schiedamse kinderen op voedseltocht. Chiel Wilbrink. Bestellen: mm.wilbrink@hotmail.com. 21,95 euro

Jong en oud vinden elkaar in oorlogsverhalen

Wat had hij allemaal al meegemaakt toen hij zo oud was als ik nu? Venstra was acht jaar toen de oorlog begon en twaalf jaar toen Fryslân bevrijd werd. Op zijn elfde was hij getuige van hoe drie mannen vlakbij zijn huis gefusilleerd werden. ,,Het was op 18 november 1944.

Nieuws

menu