Op het gedenkteken op Schiermonnikoog worden nu alle 47 oorlogsslachtoffers genoemd

Niet 38, maar 47 oorlogsslachtoffers staan op het nieuwe gedenkteken in de Grote Kerk op Schiermonnikoog dat woensdag onthuld werd. Eilander Arend Maris tekende de verhalen op achter de namen. ,,Zodat deze mensen niet in de vergetelheid raken. Zolang mensen over je kunnen praten en lezen, leef je.’’

De nieuwe plaquette in de buitenmuur van de Got Tjark.

De nieuwe plaquette in de buitenmuur van de Got Tjark. Foto: Ilja Zonneveld

Begin maart 1940 werd de oorlog op Schiermonnikoog al gevoeld. Op de Noordzee raakte oud-eilander Ruurd Teensma, eerste stuurman van schip de Grutto dat op 5 maart vertrok uit Londen, vermist. Twee dagen later nam huisschilder Anne van Dijk een aangespoeld vreemd voorwerp van het strand mee. Thuis ontplofte het projectiel, waarbij hij en ook omstanders Freerk Bandstra en Rinze Visser omkwamen.

Levensverhalen

De vier mannen zijn opgenomen in Doorgehaald, maar niet uitgewist , een boek van eilander Arend Maris dat woensdag gepresenteerd werd in de Got Tjark (Grote Kerk) op Schiermonnikoog. Het bevat de levensverhalen van in totaal 47 mensen die tijdens de Tweede Wereldoorlog omkwamen op het Waddeneiland of elders in de wereld.

Sinds kort staan al die namen ook op het gedenkteken in de buitenmuur van de kerk, dat gisteren na de boekpresentatie onthuld werd. Het vervangt de plaquette die in 1995 werd geplaatst met de op dat moment 38 bekende slachtoffers. In de jaren daarna kwam Maris - met hulp van anderen - op nog negen namen van mensen die een band hebben met Schiermonnikoog, omdat ze er een tijdje woonden, of uit een eilander familie komen.

Te weinig ruimte

De namen van Hidde Goinga, Julles Mellema en Geertje Terpstra-Grilk konden eerder al worden toegevoegd aan de oude steen. Maar ook eilanders Jan Blok, Lambertus Coolen en Tamme Fenenga (gezagvoerders in de zeevaart), Albert van Geuns (docent op de eilander zeevaartschool die in 1934 sloot) met zijn echtgenote Johanna van Geuns-Vegter en Mara Maria Mellema-van der Walle (getrouwd met zoon van eilander familie) hoorden op de plaquette.

Omdat de ruimte daarvoor ontbrak, besloot het 4 mei comité een nieuwe te laten maken. Voor sommige slachtoffers die al op de plaquette stonden is tegelijk meer gedetailleerde informatie toegevoegd, zoals de precieze sterfplaats.

Het boek is een werk van meerdere jaren. Het comité zet sinds 2000 ieder jaar een persoon van de gedenksteen centraal. Maris ging daarvoor op zoek naar de verhalen achter de namen. ,,Ik zocht contact met familieleden en probeerde zo een levensschets te maken en foto’s te achterhalen.’’

Niet vergeten

De namen van de slachtoffers waren dan aangebracht in steen, maar het aantal mensen dat zich nog iets van de personen herinnert neemt steeds meer af, zegt Maris. In het boek zijn de verhalen nu gebundeld. ,,Ze moeten bewaard blijven, zodat deze mensen niet in de vergetelheid raken. Zolang mensen over je kunnen praten en lezen, leef je.’’

Van de 47 personen kwamen er vijftien om op het eiland. Zeven daarvan kwamen om door een Amerikaanse bom die onbedoeld op 28 juli 1943 werd gelost boven Schiermonnikoog. Woensdag, de dag van de onthulling, was dat precies 78 jaar geleden. Onder de slachtoffers zijn negen zeelieden. Twaalf mensen kwamen om in een Japans interneringskamp (of elders), acht (onder wie vijf Joodse burgers) in een Duits concentratiekamp, drie slachtoffers vielen elders in Nederland.

Japans interneringskamp

Sommige personen verbleven kort op het eiland, zoals de nieuw toegevoegde Mara Maria Mellema-van der Walle. Zij bracht een zomer door op het eiland waar haar schoonfamilie vandaan kwam. Ze overleed op 8 mei 1945, na meer dan twee jaar in een interneringskamp op Java. Haar man en zonen overleefden de kampen.

Ruurd Teensma die op 5 maart 1940 vermist raakte op de Noordzee was geboren en getogen eilander, maar vertrok in 1912 met zijn vrouw Baukje (ook eilander) naar Amsterdam. Van stoomschip Grutto werden eerst alleen wrakstukken gevonden. Teensma’s lichaam spoelde later aan op Texel en is begraven in zijn geboortegrond. Het duurde tot 1966 voor definitief duidelijk werd dat een Duitse torpedo de oorzaak was van de scheepsramp.

Initiatief voor 4 mei comité

Het boek gaat ook in op de 4-mei herdenking op het eiland door de jaren heen. In 1967 waren er zo weinig deelnemers, dat er een paar jaar geen bijeenkomst is gehouden. In 1980 nam verzetsstrijder en eilander Joke Folmer het initiatief om een 4 mei comité te vormen voor de herdenking.

De boektitel, Doorgehaald maar niet uitgewist , komt van een haiku van kunstenaar en dichter Jan Loman. De woorden stonden op de oude en nu ook op de nieuwe: ‘Naam op monsterrol tenslotte doorgehaald, maar bleek onuitwisbaar.’

Doorgehaald, maar niet uitgewist - Levensverhalen Van Omgekomen Eilandbewoners In De Tweede Wereldoorlog. Arend J. Maris. Uitgeverij Louise. 27,50 euro. Beperkte oplage