Plattegronden Leeuwarden (1603) en Franeker (1598) ingekleurd

Zo’n twee maanden lang werkte Marcus Laman (61) uit Leiden in de avonduren en weekenden aan het inkleuren van plattegronden van cartograaf Pieter Bast van Leeuwarden uit 1603 en Franeker uit 1598. Dat deed Laman, die als cultuurhistoricus adviseert over erfgoedbeleid, om de kaarten meer tot leven te brengen.

De plattegrond van historisch Franeker. Foto: Marcus Laman

De plattegrond van historisch Franeker. Foto: Marcus Laman

,,Door kleurtoevoeging krijg je een veel beter idee van hoe zo’n stad eruit zag. En in coronatijd was het ook een goede afleiding.” Laman is gefascineerd door de plattegronden van Bast (1550-1605), omdat die zijn kaarten héél gedetailleerd maakte. ,,Hij moet wekenlang door de straten van Franeker en Leeuwarden hebben gelopen, om de gebouwen zo te tekenen dat je ze nu nog herkent.”

Lamans eerste kleurproject was de kaart van zijn eigen stad. ‘Leiden’ was de enige van de vijf kaarten van Bast die kleur had, maar het inkleuren was maar voor de helft gedaan. ,,Voor de aardigheid kleurde ik de rest in.”

Omdat hij het eindresultaat zó goed geslaagd vond, besloot hij ook de andere kaarten van Bast in te kleuren, met een computerprogramma. Na Amsterdam, Leeuwarden en Franeker is er nog één kaart van Bast over: die van Middelburg. Daar gaat Laman zich nu aan zetten.

De kaarten biedt hij te koop aan als poster, maar om het geld was het hem nooit te doen. Toen de eerste kaart van Leiden af was kreeg hij zoveel aanvragen dat hij een webshopje maakte. ,,Het begon uit pure interesse. Ik verzamel zelf ook kaarten.”

Nauwkeurig en op schaal

Laman vindt de Friese kaarten de mooiste van de serie. De kaarten van Leeuwarden en Franeker zijn het meest gedetailleerd van de vijf. ,,Het lijkt wel of hij hier ieder huis individueel heeft getekend.” Waarom Bast dit zo nauwkeurig deed, weet hij niet. ,,Misschien om zijn betrouwbaarheid aan te tonen. Of om beter te laten zien hoe mooi de stad was. Met zo’n kaart kon een stad zich onderscheiden.”

Het valt Laman op dat Bast zelfs in achtertuintjes en op erven kwam om hooibergen, schuurtjes, schuttingen of bomen in kaart te brengen. Ook valt het door het inkleuren pas goed op hoeveel groen er in de middeleeuwse steden was die Bast tekende. ,,Zulke grote lappen groen als in Franeker had ik niet verwacht.”

Het is sowieso een iets verfraaide weergave van de werkelijkheid, want de steden waren vuil en daardoor grauwer

Voor de Friese kaarten maakte Laman nog meer werk van het variëren in kleuren. Zo gebruikte hij voor deze kaarten niet slechts één kleur rood, zoals eerder, maar ,,een palet van vijftig tinten rood, waardoor ik de huizen een individueel karakter heb kunnen geven. Daardoor gaat de kaart nog veel meer leven.” Het komt ook dichter bij de realiteit. Want als je vanuit de hoogte op een stad kijkt, zie je ook verschillende kleuren rood, zegt Laman.

Of de kleuren natuurgetrouw zijn, dat blijft de vraag. ,,Ik weet dat de meeste daken rood waren. Maar hoe het er precies uitzag, blijft gissen. Het is sowieso een iets verfraaide weergave van de werkelijkheid, want de steden waren vuil en daardoor grauwer.”

Basts kaarten onderscheiden zich behalve in hun gedetailleerdheid ook doordat ze op schaal goed kloppen. Volgens Laman is Bast – hij leefde van circa 1550 tot 1605 – vrij onbekend, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Jacob van Deventer die tekende in opdracht van Spaanse koning. ,,Maar die kaarten zijn niet op basis van metingen en dus eigenlijk veel minder betrouwbaar.”

Opdracht

Het is onduidelijk waarom Pieter Bast maar vijf kaarten maakte. En ook of hij de kaarten in opdracht maakte of op eigen initiatief. Dit laatste is wel bekend over Leiden: daar was het zijn eigen project. Hij kreeg achteraf toch nog 25 gulden van het stadsbestuur voor zijn werk.

Bij het kleuren legt Laman soms iets van zichzelf in de tekeningen, vertelt hij. Zo maakte hij het dak van de panden die op de plek staan van het latere huis van Eise Eisinga in Franeker als enige grijs. Dat is de dakkleur van voorname gebouwen zoals kloosters, gemeentehuizen en kastelen. Het is een knipoog naar het hier en nu.

Nieuws

menu