Schoolplaten tonen het Indonesië van vroeger

Aan de kade in Tandjoeng Priok op Java ligt een stoomboot te roken. Op hetzelfde eiland loopt een arbeider met blangkon, de traditionele Javaanse hoofdbedekking voor mannen, langs een beek, klaar om aan het werk te gaan. Verderop de contouren van twee buffels. De kleuren zijn koel op deze schoolplaat van schilder Menno van Meeteren Brouwer, die de ondertitel ‘Ochtendstemming in de Javaanse bergen’ kreeg. Duizenden kilometers verderop, op een plantage op Aruba, is uitgebeeld hoe aloë-verabladeren worden verwerkt.

Piet Heeringa toont de plaat ‘De Chineesche kamp te Batavia’.

Piet Heeringa toont de plaat ‘De Chineesche kamp te Batavia’. Foto: Marcel van Kammen

Het is een greep uit het grote aantal schoolplaten in de expositie Groeten uit de Gordel van Smaragd in Schoolplatenmuseum It Bûthus in Deinum. Het overzicht laat zien hoe schoolkinderen vroeger leerden kijken naar de Nederlandse kolonies.

Tekeningen

Tekenaars werden door hun uitgever naar de andere kant van de wereld gestuurd om ter plekke te verbeelden hoe het leven er daar uitzag, vertelt museumeigenaar Piet Heeringa. Het resultaat hing in menig klaslokaal, ook in de kolonies. Heeringa: ,Ik had al aardig wat van deze platen, die wilde ik weleens samen tentoonstellen.”

Deinumer museum houdt expositie met materiaal uit koloniale tijd

Een serie – in het Maleisisch en Nederlands – is helemaal gewijd aan het dagelijks leven in voormalig Nederlands-Indië. Deze laat bijvoorbeeld zien wat er zoal te krijgen is in een winkel, maar ook hoe een woning ‘van Europeanen’ eruitzag en wie daar werkten. Rond de woning staan een babo e, koesir (koetsier), tuinjongen, lampenjongen en naaister. Maar ook de spelende kinderen van de bedienden staan erop afgebeeld.

Het zijn vrijwel allemaal lieflijke, idyllische voorstellingen van de koloniale overheersing. ,,Het is allemaal mooi en vredig, maar dat was in wezen niet zo”, zegt de Deinumer.

Een plaat laat de aanval zien van het Nederlands-Indische leger in Tjakranegara op Lombok, in 1884. ,,Deze is maar één keer uitgegeven. Het was te gruwelijk voor schoolkinderen.”

Aankomst van Columbus

Heeringa heeft zo’n vier- tot vijfduizend schoolprenten, over uiteenlopende onderwerpen en historische gebeurtenissen. Een deel ervan is uitgestald in de grote schuur van het vroegere boerenbedrijf dat hij van zijn ouders overnam. De oudste platen uit zijn verzameling zijn van 1857. Op een exemplaar uit dat jaar stopt een jongetje een bedelaar wat geld toe. ‘Milddadigheid’ staat eronder. Een andere plaat van drie jaar later, met daarop vis voor de markt, vermeldt alleen: ‘Aanschouwelijk onderwijs’. De jongste platen uit de collectie zijn van rond 1970. ,,Isings heeft toen nog een plaat van de aankomst van Columbus gemaakt. Vooral tussen 1900 en 1950 zijn er veel platen geproduceerd. Nu zie je ze eigenlijk niet meer in de klas, er zijn nu digi-borden en films.”

De collectie is aangevuld met andere schoolspullen, zoals schoolbankjes, leesplankjes, leitjes, rekenmateriaal en ook opgezette dieren die vroeger in leslokalen stonden. De Deinumer wijst op een kast met vogels en knaagdieren. ,,Die gaan dan de container in, nou dan neem ik ze wel mee.” Hij vindt kaarten onder andere op Marktplaats, maar ook door goed op te letten tijdens een ommetje in een stad.

Een plaat met daarop bos- en weidevogels ligt aan de basis van de verzameling. Die vond Heeringa als twaalfjarige op school al mooi. Veel later kocht hij een exemplaar.

Stroomversnelling

Toen hij net ging werken raakte de interesse in schoolplaten wat meer op de achtergrond. In 2009 kon hij zo’n vierhonderd platen overnemen van een verzamelaar. Toen opende hij in de oude stal van de boerderij ook het museum, dat open is op afspraak. De collectie groeide. ,,Na die aankoop kwam het in een stroomversnelling.” Zijn favoriete plaat? Een met grazende koeien bij een boerderij. ,,Dat vind ik mooi.”

De expositie is het hele jaar te zien. In het kader van 75 jaar bevrijding zijn momenteel ook kaarten en platen over de oorlog te zien

Nieuws

menu