Vaargeul blijft maar dichtslibben: Hoe blijft Ameland in de toekomst bereikbaar?

Hij ligt op de meest onlogische plek die je maar kunt bedenken. De vaarweg naar Ameland kreeg door een samenloop van omstandigheden de route die nu voor zoveel problemen zorgt. Bij de zoektocht naar een oplossing kan het rijk bogen op veel meer kennis over de Waddenzee dan voorheen. Maar de zee blijft onvoorspelbaar.

De vaarweg naar Ameland wordt steeds moeilijker begaanbaar, doordat deze dichtslibt met zand en grind. De veerdienst van en naar het eiland loopt daardoor vertragingen op.

De vaarweg naar Ameland wordt steeds moeilijker begaanbaar, doordat deze dichtslibt met zand en grind. De veerdienst van en naar het eiland loopt daardoor vertragingen op. ANP ERIC BRINKHORST

Het is 1878 als de Gelderse ondernemer Pieter Teding van Berkhout zijn dam voltooit tussen Holwerd en Nes. Hij heeft grote plannen voor het gebied: de dam moet het begin vormen van de inpoldering van de Waddenzee ten zuiden van Ameland.

Het komt er niet van. Drie jaar later worden bij een storm enkele stukken uit de dijk weggeslagen. Die wil Teding van Berkhout nog repareren, maar als bij een nieuwe storm in 1882 nog eens een groot deel van de dam het begeeft, is het geld op. Ameland moet weer over het water worden bereikt.

Het is inmiddels bijna anderhalve eeuw geleden, maar deze geschiedenis speelt nog steeds een belangrijke rol in het probleem waar het eiland nu mee zit: de vaarweg die snel dichtslibt.

In 1903 werd namelijk besloten juist op de restanten van de dam bij Holwerd een veerdam aan te leggen. Dat was wel zo gemakkelijk, redeneerde men waarschijnlijk, want de dam lag er toch al.

Dam op wantij

Teding van Berkhout had de dam aangelegd op het wantij, de plek waar de stroming over het algemeen het kleinst is omdat de vloedstromen van weerszijden van het eiland er samenkomen. Zo’n locatie is dan wel gunstig voor een dam, hij is dat juist niet voor een vaargeul. Als er minder stroming is, bezinkt zand en slib sneller en slibt de geul dus sneller dicht.

Toch was die ligging aanvankelijk geen probleem. Omdat destijds nog op getij werd gevaren, dus alleen bij hoog water, kon de boot ook vanaf het wantij altijd wel vertrekken.

Tunnel naar Ameland valt niet goed

Het aanleggen van een tunnel van Holwerd naar Ameland stuit op veel weerstand. Zowel eilanders als anderen vrezen dat dat het eiland veel toeristen zal kosten, omdat juist de overtocht met de boot hoort bij de beleving van een eilandbezoek.

De dam groeide al snel uit tot de belangrijkste plek voor het overzetten van passagiers en vracht naar Ameland, zeker toen vlak voor de Tweede Wereldoorlog de vaste veerdienst van Zwarte Haan naar Ballumerbocht stopte.

De oude veerdam is daarmee onderdeel geworden van de landaanwinning

Met de groei van economie en toerisme ontstond na de oorlog de wens om volgens een vaste dienstregeling te varen, zodat het eiland dagelijks op dezelfde tijden kon worden aangedaan. Voor zowel de eilanders als de toeristen zou dat een vooruitgang zijn. Om dat voor elkaar te krijgen besloot men de veerdam tot aan diep water te verlengen en twee doorsteken te maken in de geulen, zodat de boot ook bij eb kon uitvaren.

Te weinig vooruitgekeken

Destijds is volgens morfoloog Ernst Lofvers van Rijkswaterstaat achteraf bezien onvoldoende stilgestaan bij de ontwikkeling van de zee op langere termijn. Het wantij was inmiddels wat naar het oosten opgeschoven, maar de dam lag er nog steeds vlakbij.

,,Dit zijn juist de plekken van de Waddenzee waar betrekkelijk weinig stroming is en de geulen eindigen in een modderige vlakte. Precies een gebied waar men had kunnen verwachten dat de vaargeul geleidelijk zou dichtslibben.”

Lofvers, die zich bij Rijkswaterstaat bezighoudt met de ontwikkeling van de Waddenzee, wijst erop dat hier, aan de randen van het wad, ook in voorgaande eeuwen al veel afzetting was van zand en slib.

Misschien dacht men dat het met de relatief grotere geulen wel los zou lopen en koos men voor deze oplossing omdat die simpelweg de goedkoopste was. ,,Maar het lijkt erop dat men niet ver in de toekomst heeft gekeken.”

Toch was de geul naar Ameland in de eerste decennia na de oorlog nog altijd redelijk bevaarbaar, zonder veel baggerwerk. Sinds de jaren negentig veranderde dat echter. Het wad hoogde op en in de luwte van de dam groeiden kwelders in hoog tempo aan. Daardoor stroomde minder water naar het gebied, slibde de geul steeds sneller dicht en moest er dus steeds meer worden gebaggerd om deze geschikt te houden voor de veerboot.

Waarschuwingssignalen

Lofvers daarover: ,,Op basis van historische informatie en modelstudies kan je wel zien dat het onderdeel is van een proces dat al veel langer duurt. Er was al een verondieping gaande. De geul is geleidelijk veel meer gaan meanderen en ook steeds smaller geworden. Dat zijn signalen dat er minder water doorheen loopt.”

Men vond die ontwikkelingen aanvankelijk niet echt verontrustend, omdat het extra baggerwerk nog te doen was. Maar ze vormden wel signalen voor de problemen waar men nu mee zit.

Een belangrijke rol in dat jarenlange proces speelde juist de verlenging van de dam in de jaren vijftig. Daardoor was een nieuwe stromingsbreker opgeworpen. Aan weerszijden van de dam viel de stroming weg. Dat leidde tot geleidelijke afzetting van zand en slib en daarmee tot nog minder stromingsruimte voor het water.

Dit werd nog versterkt met menselijke hulp. In de eerste decennia na de damverlenging werden nog rijshouten dammen opgeworpen om meer landbouwgrond te creëren. In de jaren zeventig is dat gestopt, maar de al wel aangelegde dammen droegen er ook daarna nog aan bij dat sediment werd afgezet.

Er wordt nu gesproken over een tunnel naar Ameland. Maar het is de vraag hoe lang ook de andere Waddeneilanden nog fatsoenlijk per boot zijn te bereiken, bleek gisteren bij de Landelijke Kustdag gisteren in Holwerd. https://t.co/h7ec9VzGVw

— Friesch Dagblad (@frieschdagblad) September 20, 2019

Na verloop van tijd ontstond hier begroeiing en dus een nieuw kweldergebied, en zo herhaalde dat proces zich. Het begroeide kweldergebied bood luwte voor nog meer bezinksel en zo kwam de bodem hier ook snel omhoog.

Lofvers: ,,Deze gebieden stonden vroeger per getij onder water, nu gebeurt dat alleen nog bij storm en zeer hoge waterstanden. Daarmee is de veerdam eigenlijk onderdeel geworden van landaanwinningswerk.”

Een belangrijk gevolg daarvan is dat nóg minder water naar dit kweldergebied stroomt en dat dus de geul minder water krijgt te verwerken. Vervolgens wordt in die geul nog meer zand en slib afgezet. ,,Daarmee graaft de huidige veerdam in feite het graf voor de vaargeul.”

Zoeken naar nieuw evenwicht

Zo vormen de locatie van de veerdam en de veerdam zelf belangrijke verklaringen voor het dichtslibben van de geul. Maar ook andere factoren spelen mee. Zelfs de inpoldering van de Middelzee en de latere inpolderingen langs het Bildt hebben nog steeds invloed op de ontwikkeling van de geulen van nu. Het Borndiep, de geul ten westen van Ameland, liep ooit door tot de Middelzee. Nadat die zee was afgesloten verschoof de geul naar het oosten – een ontwikkeling die tot stand werd gebracht met steenstortingen op de westkust van Ameland.

Ook ontstond in deze en andere geulen onder Ameland in de loop der eeuwen meer kromming, een proces dat nog steeds doorgaat. Ook daarbij spelen waarschijnlijk de inpolderingen en de landaanwinningswerken mee, zegt Lofvers. ,,Afhankelijk van de ingreep kan het honderden jaren duren tot het systeem een nieuw evenwicht heeft gevonden.”

Op Ameland werd gisteravond gesproken over de toekomstige verbinding met het vasteland. Een tunnel? Dat moet maar niet, want het eilandgevoel willen de meesten niet kwijt https://t.co/1tL1Y1rpIa

— Friesch Dagblad (@frieschdagblad) September 19, 2019

Mede door alle menselijke ingrepen is er al decennia een geleidelijke stijging van de zeebodem van de gehele Waddenzee. Ook daar moet bij een locatiekeuze rekening mee worden gehouden, zegt Lofvers, die verwacht dat op langere termijn ook vaarwegen naar de andere eilanden problematisch kunnen worden – al liggen die stuk voor stuk op een logischer plek dan die naar Ameland.

Bredere geul

De toename van het baggerwerk in de Amelander vaargeul werd in 2011 nog versterkt door de verruiming van de minimale afmetingen. Eerder mocht de vaargeul op sommige delen veertig meter breed zijn en 3,5 meter diep ten opzichte van NAP. Sinds 2011 geldt een minimale breedte van vijftig meter en diepte van 3,8 meter, om het eiland met de huidige veerboten goed bereikbaar te houden.

Op een luchtfoto van Rijkswaterstaat (foto boven) is rechtsboven in beeld, voorbij de veerdam van Holwerd, duidelijk te zien wat gebeurt met de vaargeul als die niet zou worden gebaggerd. Het deel van de geul dat wordt onderhouden is nog breed, in het verlengde ervan resteert nog maar een smalle stroom.

Lees ook: Voor Holwerd aan Zee zijn alle drie de scenario’s voor Ameland prima

Opvallend detail is dat het juist voor een deel hetzelfde zand en slib is dat steeds weer moet worden uitgegraven. Het baggerschip stort het zand namelijk vrij dicht bij de vaargeul weer in zee en een deel stroomt terug in de geul. Het zand kan wel verder weg worden gestort, maar dat wordt gezien als minder optimaal: dan moet het baggerschip verder en langer varen, en resteert er dus minder tijd om te baggeren.

Volgens Lofvers is deze situatie begin dit jaar wel verbeterd. Met de bochtsafsnijding in de Vloedgeul om de vaartijd op korte termijn te verkorten, ontstond begin dit jaar de mogelijkheid om het zand en slib in de afgesneden bocht te storten. Dat is dichterbij en bovendien blijft zand en slib op deze plek ook beter liggen.

Gaswinning

Intussen wordt ook alweer ruim tien jaar aardgas gewonnen onder de Waddenzee bij het eiland. Volgens Lofvers heeft dat geen invloed op de vaargeul naar Ameland. De gaswinning (sinds 2007, in een gebied tussen Ameland en Schiermonnikoog en het vasteland) wordt gecompenseerd door zandafzetting uit de Noordzee. Hierbij wordt door verschillende commissies streng in de gaten gehouden of de grond niet daalt. Daar komt nog bij, zegt Lofvers, dat het geheel zich aan de andere kant van het wantij plaatsvindt.

Rijkswaterstaat doet sinds enkele jaren meer dan voorheen onderzoek naar de dieptes in de vaarweg naar Ameland. Elders in de Waddenzee worden de dieptes eens in de zes jaar geheel in kaart gebracht. Inmiddels gebeurt dit rond de vaarweg naar Ameland ieder jaar, wegens het toenemende baggerwerk.

Je moet je voegen naar de natuur van de Waddenzee. Maar dat is ook het lastige: juist de zekerheid van een vaste locatie staat door de dynamiek op het spel

Bij de onderzoeken wordt tegenwoordig ook meer dan voorheen naar verklaringen gezocht voor de ontwikkeling van de geulen en kwelders, met het oog op de zo explosief toegenomen baggerkosten.

Voorheen vond men dat minder nodig, zegt Lofvers, wellicht met de gedachte dat de aanlegplaats wel weer naar dieper water kon worden verplaatst. ,,En op de korte termijn is dat natuurlijk ook een voor de hand liggende oplossing: je hoeft alleen de huidige dam te verlengen en kunt verder alle infrastructuur laten liggen. Maar in feite leidt dit tot een versnelde inpoldering van de Waddenzee. Op langere termijn loop je dan weer tegen hetzelfde probleem aan.”

Drie opties op tafel

Rijkswaterstaat verwacht volgende maand de eerste uitkomsten te hebben van het onderzoek naar de vaarverbinding op lange termijn.

Vooralsnog liggen drie opties op tafel: verbetering van de huidige verbinding (bijvoorbeeld door verlenging van de veerdam en/of de inzet van andere schepen), het realiseren van een nieuwe aanmeerlocatie bij Ferwert, en het graven van een tunnel.

Ervan uitgaande – met het oog op de reacties – dat een tunnel op te veel weerstand stuit, blijven er twee mogelijkheden over.

Buiten kijf staat dat een verplaatsing naar Ferwert zal leiden tot veel minder baggerwerk. De aanmeerlocatie zou dan uitkomen bij het Dantziggat, een geul drie kilometer uit de kust. Die ligt volgens Lofvers al decennia min of meer op dezelfde plek. ,,Daar, bij de monding van de oude Middelzee, zit je bijna zeven kilometer verder van het wantij. Er stroomt dus ook een veel groter watervolume langs dan langs Holwerd.”

Overigens benadrukt Rijkswaterstaat dat alle drie opties momenteel als even realistisch worden gezien, óók de tunnel, en dat die dus alle drie even serieus worden onderzocht. Komende maand moet er een eindnotitie liggen, waarna de minister medio volgend jaar een besluit neemt over het vervolg.

Altijd onvoorspelbaar

Toch is het ook bij verplaatsing van de vaarweg nog vrij moeilijk om harde uitspraken te doen over de ontwikkeling van de geulen: als de huidige vaargeul niet meer of veel minder wordt gebaggerd, kan dat ertoe leiden dat het water een andere weg zoekt.

,,Een ingreep in de moeilijk voorspelbare Waddenzee kan tot onverwachte gevolgen leiden, met grote kosten en natuureffecten tot gevolg. Dat is ook de reden dat we de komende jaren nog veel werk moeten doen om de alternatieven door te rekenen en te kijken naar de consequenties.”

Het is de bedoeling dat in 2024 een definitieve keuze wordt gemaakt. Bij de uitwerking kunnen de komende jaren allerlei varianten op tafel komen, waaronder het realiseren van een aanmeerlocatie die relatief gemakkelijk kan worden verplaatst en het varen op getij. Wellicht dat ook het realiseren van een dam op palen in beeld komt, zodat de geul eronderdoor kan stromen en de zee minder wordt beïnvloed. Het alternatief, een gesloten dam, heeft dan weer het voordeel dat het water er geconcentreerder langs stroomt en de geul op die plek gemakkelijker op diepte blijft.

Volgens Lofvers blijft voorop staan dat de ontwikkeling van de zee nooit helemaal kan worden voorspeld. ,,Je moet je voegen naar de natuur van de Waddenzee. Maar dat is ook het lastige: juist de zekerheid van een vaste locatie staat door de dynamiek op het spel.”

Commentaar: Tunnelidee voor Ameland draagt bij aan urgentiebesef

Bovendien moet er tegen die tijd zoveel gebaggerd worden, dat er dan mogelijk niet eens meer ruimte overblijft voor een veerdienst. Nu al wordt er in de gehele Waddenzee 3,5 miljoen kubieke meter zand gebaggerd en de helft daarvan komt uit de vaargeul naar Ameland.

Nieuws

menu