Sybrand Marinus van Haersma Buma hield in de oorlog zijn rug kaarsrecht, maar betaalde daarvoor de hoogste prijs

Sybrand Marinus van Haersma Buma, burgemeester van Wymbritseradeel, was de eerste en ook een van de weinige Nederlandse burgemeesters die zich openlijk tegen de Duitse bezetters verzette. Woensdag verscheen het boek Pionier van het verzet over zijn veel te korte leven.

Sybrand Marinus van Haersma Buma en Marca van Heloma op hun trouwdag op 24 april 1931.

Sybrand Marinus van Haersma Buma en Marca van Heloma op hun trouwdag op 24 april 1931. Foto: Uitgever Walburg Pers

‘Spelen jullie maar rustig door, er is niet aan de hand.’ Het was 7 mei 1941 toen de toen negenjarige Bernhard van Haersma Buma met twee vriendjes op zijn kamer in Ysbrechtum zat te spelen en er ineens een man in NSB-kostuum in de deuropening verscheen.

André Vermeulen sprak Bernhard de laatste jaren regelmatig voor het boek Pionier van het verzet . ,,Bernhard kon de NSB’er tot in detail omschrijven”, zegt Vermeulen. Ook zijn zus Mietje (Mieke), die toen bijna vier jaar was, heeft die middag tot op de dag van vandaag op het netvlies staan.

Sybrand Marinus ‘Inus’ van Haersma Buma - grootvader van de de huidige burgemeester van Leeuwarden Sybrand Buma - kreeg de tijd wat spullen te pakken terwijl zijn huis doorzocht werd. Daarna namen de NSB’ers Buma mee naar de Polizeigefängenis (Oranjehotel - red.) in Scheveningen. Het zou de laatste keer zijn dat hij zijn vier kinderen zag.

Dasspeld

De burgemeester van Wymbritseradeel - later Wymbritseradiel, tegenwoordig deel van Súdwest-Fryslân - kwam in beeld bij de NSB na een bijeenkomst in het SD-gebouw in Leeuwarden, een maand eerder. Daar kregen de 42 Friese burgemeesters en politiecommandanten te horen hoe zij zich moesten gedragen onder het Duitse bewind. Buma, die pal stond voor God, vaderland en Oranje, droeg die dag een dasspeld met daarop de beeltenis van Koningin Wilhelmina.

Na afloop van de bijeenkomst werd Buma meegenomen voor verhoor. Maar hij boog geen millimeter. De Duitse bezetting was in zijn ogen onwettig, Nederland was immers neutraal. ,,Sybrand Marinus was een man met een kaarsrechte rug, tot op het allerlaatst”, zegt Vermeulen.

Na de bijeenkomst werd hij een paar dagen in de Blokhuispoort in Leeuwarden vastgezet. Toen hij toch werd vrijgelaten, weigerde hij een verklaring te ondertekenen waarin hij erkende een dasspeld te hebben gedragen van de voormalige koningin. Het bracht de SD’ers in verlegenheid, maar ze lieten de burgervader van Wymbritseradeel vooreerst toch gaan.

Op bezoek bij zijn ouders in Den Haag werd Buma opnieuw ondervraagd door de Duitsers over zijn standpunten over de bezetting, de nazipartij, de NSB en de afloop van de oorlog. De kaarsrechte rug bleef en de SD besloot Buma voorlopig te schorsen als burgemeester.

Toen ‘Inus’ Buma op 7 mei 1941 toch met twee wethouders en de chef van de gemeentepolitie samenkwam in het café Het Park in Sneek, werd dat door iemand opgemerkt. Of Buma daar verraden is of dat de SD hem daar per toeval zag, heeft Vermeulen niet kunnen achterhalen.

Orde Dienst

Zo open als hij was over het koningshuis, zo gesloten bleef Buma over het verzetswerk dat hij uitvoerde. ,,Buma was mede-oprichter van het Legioen Oud-Frontstrijders, de latere Orde Dienst”, zegt Vermeulen. Uit gesprekken met twee oud-medewerkers van het gemeentehuis van Wymbritseradeel hoorde hij hoe dat eruit zag: Buma werkte mee aan het maken van valse persoonsbewijzen en het regelen van onderduikadressen. ,,Zelfs zijn vrouw, Marca van Heloma, was niet op de hoogte”, zegt Vermeulen. ,,Waarschijnlijk wilde hij haar beschermen.”

Maar op een dag kreeg ze een gecodeerde boodschap van haar man vanuit de Scheveningse gevangenis over een bladwijzer in bepaalde boekjes. ,,Alleen Marca kon die boodschap begrijpen”, zegt Vermeulen. Op de werkkamer van haar man trof ze de boekjes met inleggers aan met daarop inderdaad de namen van verzetsmensen met wie Buma contact hield. ,,Ze verbrandde de briefjes direct.”

Buma bleef zestien maanden in Scheveningen. Van daaruit werd hij afgevoerd naar Amersfoort en uiteindelijk naar Neuengamme waar hij eind 1942 van uitputting stierf. Het gezin dat achterbleef, leefde in stilte verder. ,,Maar buurtbewoners en boeren die langs het huis in Ysbrechtum kwamen, namen hun pet voor hem af’, zegt Vermeulen.

Thuis werd er niet veel over gesproken. Vermeulen was dan ook blij verrast dat Bernhard Buma en zijn zusters Mieke en Cornélie wel met hem over hun vader wilden praten. ,,Toen bleek dat de geschiedenis van hun vader ook de kinderen tot op het laatste getekend heeft.”

Het overlijden van Bernhard Buma vorig jaar kwam als een grote schok voor de familie, maar ook voor Vermeulen die het resultaat ook zo graag aan hem had laten zien. ,,Gelukkig kon Cornélie het boek namens de familie in ontvangst nemen gisteren.”

Pionier van het verzet. Sybrand Marinus van Haersma Buma (1903-1942), Andre Vermeulen, Walburg pers. € 19,99. 240 pagina’s