Verhalen gebundeld over ‘vergeten’ inwoners Franeker

Soms doen mensen dingen waarvan ze de gevolgen niet kunnen overzien. Zo verging het ook Theo Kuipers uit Mantgum. Vijf jaar geleden plaatste hij een smeuïg verhaaltje over een ondeugende inwoner van Franeker op Facebook. Hij kreeg een schare fans en plaatste meer verhalen. De verhalen zijn nu gebundeld in een boek.

Theo Kuipers met zijn boek in het kamertje in de nok van het stadhuis, waard Pijtter Atzes in 1767 gevangen zat.

Theo Kuipers met zijn boek in het kamertje in de nok van het stadhuis, waard Pijtter Atzes in 1767 gevangen zat. Foto: Simon Bleeker

Skandebankjes, Franeker deugnieten en ondeugden rondom 1800 is de titel van het boek met 65 verhalen, die allemaal met Franeker en het doen en laten van de inwoners te maken hebben. De lezers komen in contact met inwoners over wie in andere geschiedenisboeken vrijwel niets is terug te vinden. Maar het gaat niet alleen om Franekers die bij de geboorte een verkeerd lot hadden getrokken en aan de onderkant van de samenleving probeerden te overleven. ‘Skyn be-driigd, want ok boven in de boom hange rotte appels’, schrijft Kuipers in onvervalst Franekers.

Kuipers is geboren en getogen in Franeker, hij leerde thuis en op straat Franekers praten. ,,It brûken fan dy taal jout my de romte om wat losser te skriuwen en tichter by mysels te bliuwen”, zegt hij. Als voorzitter van het Genoatskap foar ut Behoud fan ut Franekers, dat het boek ook heeft uitgegeven, draagt hij dit dialect een warm hart toe.

Franeker universiteit

,,Skandebankjes jout in stikje skiednis, it lit sjen hoe’t it der doe om en ta gong yn Frjentsjer.” Als stad met een eigen universiteit was het leven in de zeventiende en achttiende eeuw in Franeker toch iets anders dan in de andere Friese steden. Studenten en professoren gingen anders gekleed, hadden hun promotiefeesten en gedroegen zich anders. Maar de universiteit kende ook privileges op het gebied van belastingen en rechtspraak. Vooral dat laatste gaf wel eens problemen in de stad. De universiteit deelde namelijk lichtere straffen uit dan de overheid. Volgens Kuipers leidde de aanwezigheid van studenten overigens niet tot meer misdrijven in de stad.

It brûken fan it Frjentsjerters jout my de romte om wat losser te skriuwen

Alle verhalen zijn volgens de auteur waar gebeurd. Zijn bronnen zijn de archieven van het Nedergerecht Franeker, de veroordelingen en dossiers van het Hof van Friesland (nu rechtbank) en de archieven van de Universiteit van Franeker. Al die archieven worden bewaard bij Tresoar, waar Kuipers als teamleider publieksactiviteiten werkzaam is.

Skanslôper

Een van de verhalen gaat over Pijtter Atzes. Hij komt vaak dronken thuis, mishandelt dan zijn vrouw en kinderen en wordt daarvoor in hechtenis genomen en opgesloten in een van de hoogste torenkamers van het stadhuis. Op 21 april 1767 weet hij echter te ontkomen. Pijtter Atzes vroeg aan zijn bewakers of hij even naar de wc mocht. ,,Maar in plak fan ‘te wateren’ ging y op de feensterbank staan en wurmde um deur un krúskezyn. Ferfòlgens lyt y um falle, met zijn hoofd naar onderen", schrijft Kuipers. Hij maakte een val van negen tot tien meter. ,,Pijtter Atzes het ut dan ok nyt overleefd."

In Skandebankjes speelt Kuipers met woorden. In een van de verhalen heeft het over een skanslôper. Het gaat om een jas, die gebruikt werd door de wachtlopers op de Bolwerken. Een paar studenten krijgen daarin 1786 ruzie over. Kuipers leverde het woord in bij het KRO-radioprogramma De Taalstaat, dat gepresenteerd wordt door Frits Spits. Sindsdien mag Kuipers zich ambassadeur van het vergeetwoord ‘skanslôper’ noemen.

Lees ook: Smeuïge Jorwerter ‘Dweilstikken’ gebundeld

Skandebankjes, Franeker deugnieten en ondeugden rondom 1800. Theo Kuipers. Te koop bij boekhandels in Franeker voor 14,50 euro

Nieuws

Meest gelezen

menu