Verzetsman Willem Santema uit Sneek treedt met biografie eindelijk uit de schaduw

Met de biografie Tussen de tralies schijnt de zon over Willem Santema krijgt de verzetsman het boek dat hij al jaren verdient. Vrijdag presenteerde Peter Bak het boek in Sneek.

Vader en moeder Santema, omringd door hun kinderen. Tine staat achter haar ouders, geflankeerd door Willem (rechts) en Oepke. Pier en Tsjitske zitten naast heit en mem.

Vader en moeder Santema, omringd door hun kinderen. Tine staat achter haar ouders, geflankeerd door Willem (rechts) en Oepke. Pier en Tsjitske zitten naast heit en mem. Foto: uitgeverij Bornmeer

Willem Santema wordt gezien als een van de grootste Friese verzetsstrijders. Hij behoort tot het selecte gezelschap van nog geen honderd omgekomen verzetsstrijders in Nederland die met het Verzetskruis is geëerd. In zijn woonplaatsen Scharnegoutum en Sneek zijn straten naar hem vernoemd. Maar een boek over zijn veel te korte leven, ruw afgebroken op 9 augustus 1944 in kamp Vught, was er nog niet.

Peter Bak, die onder andere een boek uitbracht over Trouw als verzetsblad, kwam jaren geleden in contact met Willem Oepke Santema, de neef van Willem Santema. ,,Het eerste contact was in de jaren negentig, toen ik een boek schreef ter gelegenheid van het vijftigjarige bestaan van dagblad Trouw”, vertelt Bak.

Voldoende voor biografie

,,Veel later werd ik gevraagd een boek te schrijven over kamp Haaren, het voormalige grootseminarie, waar Santema gevangen zat. Ik ontmoette Willem Oepke opnieuw in 2015 en stond samen met zijn zoons op de plek waar Willem Santema vastgezeten had. De beklemming van toen konden we bijna voelen.”

We wisten meteen dat in die nalatenschap voldoende zat voor een biografie. Misschien geen dik boek, was toen nog het idee

Na het overlijden van neef Willem Oepke – die het als zijn missie zag over het verzetswerk van zijn oom te vertellen – nam Peter Bak met de zoons van Willem Oepke de schriftelijke nalatenschap door. ,,We wisten meteen dat daar voldoende in zat voor een biografie. Misschien geen dik boek, was toen nog het idee. Santema was immers maar 42 jaar geworden.”

Lees ook: Waarom de angst voor de Duitse bezetter in Sneek niet zomaar verdween

Maar ruim een jaar later kon Bak gisteren in klein gezelschap dan toch een biografie van dik tweehonderd pagina’s presenteren. Tijdens een jaar onderzoek zag Bak dat er weinig schriftelijke informatie bewaard was gebleven. ,,Maar in zijn ‘halve’ leven heeft Santema meer ondernomen dan de meeste tijdgenoten in hun hele leven – zeg maar gerust: véél meer.”

Verantwoordelijk

Gedreven door zijn geloof, zijn liefde voor zijn land en een groot verantwoordelijkheidsgevoel kwam Santema al voor de oorlog, toen hij op autoreis naar Hongarije door nazi-Duitsland reed, in aanraking met het nationaalsocialisme. ,,Wat hij zag beviel hem niet. Zijn reis bleek een opmaat naar zijn verzetswerk ruim vijf jaar later.”

Lees ook: Verzetsman Hendrik Lever te zien op unieke kleurenbeelden uit 1939

Santema groeide op in een boerenfamilie met vijf kinderen in Scharnegoutum. Hoewel de boerderij voor zijn broer en in mindere mate voor Willem voorbestemd was, ging hun aandacht uit naar elektronica en ondernemen. In Scharnegoutum en later ook in Sneek ontpopte Santema zich al snel als een leider. Eerst lokaal bij de hervormde jongelingsvereniging Samuël, maar later ook bij de Christelijk-Historische Unie, de politieke partij die hij bijna negen jaar lang als gemeenteraadslid in Wymbritseradeel en Sneek zou vertegenwoordigen.

Santema was ontzettend nieuwsgierig. Maar hij had ook een open blik en iets missionairs over zich

Maar de waardevolste documentatie voor de biografie vond Bak in de columns die Santema jarenlang schreef voor Land en Volk, het weekblad van de Leeuwarder CHU-Kamerkring. ,,Daarin leerde ik hem kennen”, zegt Bak. ,,En de thema’s waar hij belang aan hechtte. Santema was ontzettend nieuwsgierig. Maar hij had ook een open blik en iets missionairs over zich.”

Vage contouren

Het verzet kwam het leven van Santema binnen, op het moment dat hij met zijn elektronicazaak verhuisde van Scharnegoutum naar Sneek. Hij was inmiddels getrouwd met Trijntje Atsma. Ineens was daar Theo Dobbe, die onderdook op een woonboot van Santema nadat hij in ’t Gooi een villa in de brand had gestoken waarin Duitse soldaten zaten.

Bijna als vanzelfsprekend kwam Santema in contact met de familie Lever. Jan, de jongste zoon, deed Santema’s administratie. De vage contouren van wat een Sneker verzetsgroep zou worden tekenden zich al af. De Groep Lever werd uiteindelijk belangrijk in het verzet.

De meegaandheid die het overgrote deel van de Nederlandse bevolking kenmerkte, ergerde hem. ‘Hij vond mensen veel te burgerlijk en te soepel’

In verzet gaan was vanzelfsprekend. ,,De meegaandheid die het overgrote deel van de Nederlandse bevolking kenmerkte, ergerde hem. ‘Hij vond mensen veel te burgerlijk en te soepel,’ verklaarde Trijntje Santema na de oorlog”, zegt Bak. ,,Het werd uit de documentatie duidelijk dat Santema snel een leidende rol kreeg.” Eerst als hoofdverspreider van Vrij Nederland. Later door onderdak te verlenen aan Joodse gezinnen, onder wie de familie Velleman in Sneek.

Verzetsrol nog groter in Amsterdam

Toen het net rond het Sneker verzet zich begon te sluiten, moest Santema uitwijken naar Amsterdam. In plaats van onder te duiken, werd zijn rol in het landelijke verzet alleen nog maar groter. Hij werd medeoprichter van de Raad van Verzet die het verzuilde verzet wilde overkoepelen. Tegelijkertijd werd hij een van de kopstukken van het verspreidingsapparaat van dagblad Trouw.

Bak ziet die opmerkelijke combinatie als een rode draad in zijn leven. ‘Wie heel de kerk en heel het volk wilde dienen, moest een lichtend licht en een zoutend zout zijn. Hokjesdenken was voor bange mensen – en die wonnen de oorlog niet’, schrijft Bak.

Lees ook: Ondergedoken, Joods en toch actief in het Friese verzet

Maar de Duitsers kwamen dichter bij het bolwerk van Trouw en het was een kwestie van tijd dat ze bij Willem Santema zouden uitkomen. Hij werd uiteindelijk samen met andere verspreiders en drukkers van Trouw in kamp Haaren opgesloten. De brieven die Santema daar aan het thuisfront schreef, zijn bewaard gebleven.

Heel graag wil ik nog eens terugkeeren in het vrije leven. Maar als dit niet kan, dan weet ik dat een beter Vaderland wacht

‘Heel graag wil ik nog eens terugkeeren in het vrije leven’, schreef hij, ‘maar als dit niet kan, dan weet ik dat een beter Vaderland wacht.’ ,,Beklemmend”, vindt Bak, ,,maar ook hoopvol. Je leest dat hij tot op het laatst optimistisch bleef.” Vooral zijn gedichten uit die tijd raakten Bak. De titel van het boek Door te tralies schijnt de zon is hieraan ontleend.

Ondanks verwoede pogingen van zijn vrouw Trijntje om hem vrij te krijgen, werd Santema op 9 augustus geliquideerd in kamp Vught.

Uit de schaduw

Zijn naam komt overal naar boven als je zoekt naar daden van betekenis in het verzet, maar toch belandde Santema na de oorlog in de schaduw van verzetsmensen als Gerrit van der Veen, Wim Speelman en Hannie Schaft. Nu heeft Santema dan eindelijk het podium dat hij al lang geleden verdiend had.

Laatste ooggetuige neergestort Amerikaans vliegtuig onthult plaquette in Sint Nicolaasga

Myn suster, doetiids fyftjin jier, wie by pake en hat it wrak ek sjoen. Us heit sei dat wy net sjen mochten Nijholt was dertien jaar oud toen het Amerikaanse toestel neerstortte. ,,Op it hiem fan myn pake Huite dus", vertelt ze. ,, Myn suster, doetiids fyftjin jier, wie by pake en hat it wrak ek sjoen.

Nieuws

menu