Wat brengt die nieuwe straaljager Fryslân?

De vliegbasis Leeuwarden gaat met de komst van de F-35, ook bekend als de JSF, een nieuw tijdperk in. Wat vinden de omwonenden van de komst van ’s werelds meest geavanceerde straaljager? En kunnen zij profijt hebben van de ervaringen in het Noorse Ørland, waar de F-35 al twee jaar rondvliegt?

De F-35 de JSF tijdens de Air Demo boven de vliegbasis tijdens de Luchtmachtdagen op Vliegbasis Leeuwarden.

De F-35 de JSF tijdens de Air Demo boven de vliegbasis tijdens de Luchtmachtdagen op Vliegbasis Leeuwarden. Foto: ANP

Hoeveel tijd Geert Verf wekelijks aan de vliegbasis besteedt? ,,Wel aardig wat”, antwoordt hij, schamper lachend. Voor hem op de tafel in zijn woning in het hart van Marsum liggen A4’tjes vol met statistieken over het geluid van straaljagers. Vaak wordt die informatie opgerakeld uit internationale rapporten, want Verf leest alles wat van belang kan zijn. Samen met Gerard Veldman uit Cornjum vormt hij al decennia het gezicht van de omwonenden van de vliegbasis. De komst van de F-35 leidt ook voor hen een nieuwe periode in. Gevreesd wordt voor meer geluidsoverlast.

Als de straaljager op 31 oktober arriveert op vliegbasis Leeuwarden zijn Verf en Veldman net als ongetwijfeld veel prominenten van Defensie en politici aanwezig bij de ceremonie. ,,Vroeger waren we niet gegaan. Toen was de toon feller”, vertelt Verf. ,,Maar onze positie is wel anders geworden. Er is meer sprake van dialoog.”

Verf refereert aan de jaren tachtig, toen Defensie ruim 120 huizen rondom de vliegbasis wilde afbreken wegens de gevolgen van de langsvliegende straaljagers. Verf, toen een twintiger, was al betrokken bij de vertegenwoordiging van de omliggende dorpen. ,,We lieten bijvoorbeeld ballonnen op om het vliegen te dwarsbomen en om Den Haag te bereiken. Nu zitten we regelmatig aan tafel met de topambtenaren van Defensie.”

Veel voor elkaar gekregen

En die nieuwe aanpak werkt, denkt Verf. Veldman en hij kregen de afgelopen decennia veel voor elkaar, onder meer dat de F-35 in juni 2016 belevingsvluchten maakte boven Fryslân. En ook het geluidsmeetnet is door hen afgedwongen. Met dit netwerk van microfoons rondom de vliegbasis kunnen omwonenden rechtstreeks zien hoeveel geluid de vliegbasis produceert. Ook kan daarmee gecontroleerd worden of de basis zich houdt aan de maximale geluidsproductie (de zogeheten geluidscontouren). Veltman en Verf zitten regelmatig voor hun computer om de statistieken te volgen, waar zij precies kunnen zien hoeveel geluid een straaljager maakt.

Nederland koopt negen extra F-35’s. Dat heeft staatssecretaris Barbara Visser gisteren aan de Tweede Kamer laten weten. De straaljagers komen waarschijnlijk niet naar vliegbasis Leeuwarden. https://t.co/vsxVcVi7hH

— Friesch Dagblad (@frieschdagblad) October 9, 2019

,,Met dat net heeft Defensie echt zijn nek uitgestoken om ons tegemoet te komen”, meldt Verf stellig. Terwijl buiten een F-16 voorbij raast begint hij vervolgens met een technische uiteenzetting over het geluid en de geluidscontouren, onderbouwd met gegevens uit vuistdikke rapporten, en wat de gevolgen daarvan kunnen zijn.

Zijn theorie: het Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum (NLR) houdt aan dat de F-35 drie decibel luider is dan de F-16, maar volgens Verf is dat beeld vertekenend. ,,Aan de zijkanten van het vliegpad kunnen deze cijfers kloppen. Mensen in bijvoorbeeld Menaam en Dronryp zullen die drie decibel merken, en daar valt de toename nog wel mee omdat de F-35 sneller stijgt. Dan bouwt het geluid sneller af, en dat bleek ook uit de belevingsvluchten. Maar Gerard en ik hebben tijdens de belevingsvlucht recht onder het vliegpad gemeten. Bij de start was het verschil met de F-16 zeven decibel en bij de landing zelfs 22 decibel.”

Als de F-35 dichtbij komt kun je dat voelen in het huis. De glazen beginnen te rinkelen in de kast

Volgens Geert komt dat laatste door de grote rol van de computer in de F-35. De F-35 is veel geavanceerder dan zijn voorganger. ,,Dat van die landing heb ik van een F-35-piloot gehoord. Bij de F-16 kan een piloot de landing nog wat aanpassen en zo proberen om het geluid te reduceren maar de F-35 heeft een standaardlanding, deels door de computer gestuurd. Dan is het geluid dus altijd hetzelfde.”

Het extra geluid betekent volgens Veldman en Verf twee dingen. Allereerst zal de geluidsbelasting in het verlengde van de banen toenemen. Maar ook zal de geluidscontour sneller vol zitten. ,,De JSF is door die 20 db extra rekenkundig bij de landing te vergelijken met een landing van tweehonderd F-16’s, en bij elke db die erbij komt mag minder gevlogen worden. Als die 20 db klopt komt dat uiteindelijk neer op vijf procent van het aantal vluchten dat er nu is. Dus het zou zo maar kunnen dat er straks minder gevlogen moet worden omdat ze aan hun maximum zitten. En dat kan trouwens ook, want de F-35 heeft een geweldige simulator. Daardoor zijn minder vluchten nodig. Maar de mensen onder het vliegpad zullen het verschil absoluut merken”, voorspelt hij.

Zwaarder geluid

Voor een voorproefje van het geluid van de F-35 kan gekeken worden naar Noorwegen, waar de F-35 al twee jaar rondvliegt. Hans Kristian Norset, jarenlang bestuurder in de plaats Ørland, had zich hard gemaakt voor de komst van de straaljager naar de vliegbasis in zijn regio. De vliegbasis had al decennia F-16’s, maar toch viel de komst van de F-35 tegen. ,,De F-16 is als een motor van Suzuki. De F-35 is meer een Harley Davidson. Hij maakt een veel zwaarder geluid”, meldt Norset in een telefonisch interview. De vliegbasis aldaar had zo’n 25 F-16’s en krijgt op termijn in totaal 45 F-35’s.

Norset kan het weten, want zijn boerderij ligt op tweehonderd meter van de vliegbasis en is daarmee het dichtstbijzijnde huis. ,,Als de F-35 dichtbij komt kun je dat voelen in het huis. De glazen beginnen te rinkelen in de kast. Als je buiten bent voel je het in je maag.” Buiten hebben vooral kinderen last van de straaljager. ,,Volwassenen kunnen hun vingers in de oren doen, maar baby’s kunnen dat niet.”

De inwoners van het plaatsje gingen op de bres voor maatregelen, en na een lange strijd lukte dat. ,,Achthonderd huizen krijgen isolatie en bijna 170 huishoudens mogen hun huis slopen en een nieuw huis laten bouwen.” Dertig huishoudens maken daar geen gebruik van, waaronder dat van Norset. ,,Deze boerderij is al vier generaties in de familie. Maar we krijgen in december wel isolatie.”

Commentaar: Nucleaire taak van F-35 is onvermijdelijk. 'Kernwapens moeten de wereld uit, maar wel allemaal tegelijk.' https://t.co/EAWiAWjwBo

— Friesch Dagblad (@frieschdagblad) February 7, 2019

De omwonenden pleiten momenteel nog voor investeringen in boerderijen. ,,Er wordt onderzocht of de F-35 slecht is voor het vee. Volgens verschillende onderzoeken is dat niet zo, maar de overheid gaat waarschijnlijk bij tien of elf boerderijen wel gebouwen neerzetten waar vee kan schuilen.”

De Noorse overheid was volgens Norset niet meteen meewerkend, en weigerde een fatsoenlijke prijs te betalen voor de nieuwe huizen. ,,Maar toen we media-aandacht kregen wel. Nu betalen ze zelfs advocaten voor ons, en krijgen wij als groep omwonenden geld voor vergaderingen en dergelijke.”

Ondanks het geluid heeft Norset er geen spijt van dat hij heeft gelobbyd voor de komst van de straaljager. Want de vliegbasis en ook de F-35 brengen de regio veel, meldt hij. ,,De vliegbasis is de grootste werkgever in de regio. Vroeger werkten er duizend mensen, en met de F-35 zo’n 1800. De gemeenschap is nu beter af. We krijgen nieuwe scholen, nieuwe sportfaciliteiten en meer winkels. En de mensen zijn blij met hun nieuwe huizen. Voor nu is het oké. Misschien dat ik er over een paar jaar anders over denk, maar als het te veel wordt kan ik altijd weg gaan.”

Het is moeilijk de Noorse situatie te vergelijken met Fryslân, vindt Verf. ,,Daar zijn de omwonenden nog maar pas begonnen zich te verenigen, en wordt nu pas geïsoleerd. Wij doen dit al sinds 1974.”

Verraad aan de broodheer

Toen Verf begon om zich namens de omwonenden te roeren werd de discussie harder gevoerd dan nu. ,,Het was een strijd van leven op dood. Defensie was echt een staat in een staat, die moeilijk te bereiken was.” In die periode besteedde Verf zo’n dertig uur per week aan de vliegbasis. ,,We vergaderden soms tot drie uur ’s nachts.” Dat raakte Verf ook thuis, want zijn vader was militair. ,,Mijn ouders vonden dat ik de broodheer verraad aandeed. Dat leidde tot spanningen. Maar ik ben altijd een dorpsmens geweest, en dit raakte het dorp.”

Ironisch genoeg krijgen Verf en Veldman tegenwoordig weleens te horen dat ze er niet fel genoeg ingaan. Maar met dialoog komen ze verder, denkt het duo, kijk maar naar wat er bereikt is. Toch hebben de criticasters een punt als het gaat om de F-35. ,,We zijn in 2006 onnozel geweest”, beaamt Verf. In dat jaar hoorden ze voor het eerst van de JSF.

Toen de F-35 werd aangekondigd dachten we dus dat het beter zou worden, want een nieuw vliegtuig is stiller, schoner en zuiniger. Maar dat gaat blijkbaar niet op in de militaire luchtvaart

,,Toen de F-104 vervangen werd door de F-16 is ook geprotesteerd maar toen viel het geluid uiteindelijk mee”, aldus Verf. ,,En toen de F-35 werd aangekondigd dachten we dus dat het beter zou worden, want een nieuw vliegtuig is stiller, schoner en zuiniger. Maar dat gaat blijkbaar niet op in de militaire luchtvaart.” In 2008 deden ze overigens nog een poging om de komst van de straaljager te keren, maar in 2013 stemde de Tweede Kamer in met de aanschaf van de F-35. Alleen Lutz Jacobi (thans PvdA-voorzitter in Leeuwarden) stemde tegen.

Veldman en Verf ondervonden de geluidstoename bij de geluidsmeting bij de belevingsvlucht. ,,Daar schrokken we ons dood. Een vrouw die bij ons zat viel met haar stoel bijna in de sloot, zo veel geluid en zuiging gaat er uit van de JSF. Parasols waaiden om.” En dus gaat het tweetal onvermoeibaar verder met hun missie om voor de omwonenden het beste eruit te halen. De volgende stap voor de omwonenden is nieuwe isolatie voor de dichtstbijzijnde huizen. Ook Verfs woning is jaren geleden geïsoleerd. ,,Maar de rubbers beginnen uit te drogen”, vertelt hij, en hij wijst naar zijn ruiten. ,,Die waren destijds de beste die er te krijgen waren maar inmiddels zijn er al betere.”

Sluiting is geen doel

Dat is het soort maatregelen waar Veldman en Verf momenteel op sturen. Want het sluiten van de vliegbasis is absoluut geen doel van hen, benadrukt Verf. Net als in Noorwegen brengt de vliegbasis de regio ook veel, waaronder zo’n tweeduizend banen. Met de komst van de F-35 en in mindere mate die van de MQ-9 Reaper is de toekomst van de basis gewaarborgd. En niet zo lang geleden werd vanwege bezuinigingen bij Defensie nog nagedacht over de sluiting van de vliegbasis, wat tot vrees voor grootschalig banenverlies leidde.

,,De vliegbasis heeft een functie, voor bijvoorbeeld veiligheid en de economie”, weet ook Verf. ,,In de jaren tachtig wilden we de vliegbasis weg hebben, maar dat willen we nu niet meer. We moeten goede buren van elkaar zijn. Geluidshinder hoort erbij, maar niet meer dan nodig.”