Dit artikel is vandaag gratis

Theoloog Wessel Stoker: er is een reformatie van alleen het woord nodig in de kerk

Wessel Stoker. Foto: Jean-Pierre Jans

Prof. dr. Wessel Stoker spreekt 1 oktober bij het Fries Godgeleerd Gezelschap. Hoe kijkt hij aan tegen de huidige kerk en wat voor theologische ontwikkelingen worden de komende jaren belangrijk? En welke rol speelt religieuze kunst daarin?

W essel Stoker (75) is theoloog en was als godsdienstfilosoof en estheticus aan de Vrije Universiteit in Amsterdam verbonden. Hij bekleedde daar de bijzondere leerstoel esthetica aan de VU (Faculteiten Theologie, Filosofie en Letteren). Reeds lang boeit religieuze kunst en geloof hem. In 2019 verscheen zijn recentste werk: God opnieuw verbeeld: een theologische kunstbeschouwing (Parthenon, 2019).

Hoe is het met u en hoe is het voor u om weer eens live voor een publiek te kunnen spreken ?

,,De coronatijd was voor mij een goede tijd. Het was natuurlijk jammer dat lezingen en reizen gecanceld moesten worden, maar ik kon heerlijk studeren. Via de mail had ik veel contact met collega’s.”

Hoe heeft u zelf de afgelopen anderhalf jaar doorgebracht?

,,Ik was druk bezig met de Engelse editie van mijn boek God opnieuw verbeeld . Imaging God Anew is in augustus verschenen. Ik zou begin augustus in Zuid-Afrika geweest zijn als internationaal lid van een visitatiecommissie van de North-West University. De ‘School of Philosophy’ werd op haar kwaliteit onderzocht. Dat gebeurde nu via Zoom, twee dagen, acht uur lang. Na de eerste lockdown kon ik weer spelen met mijn nog jonge kleinkinderen.”

U werd als theoloog hoogleraar esthetica. Hoe verliep dat?

,,Ik begon met te schrijven over de rationaliteit van het geloof. Mijn dissertatie (1980) ging erover hoe de filosofen van de verlichting (o.a. Lessing en Kant) dachten over de redelijkheid van het geloof. Later ontdekte ik in mijn boek Is geloven redelijk? dat het begrip rationaliteit veelsoortig is, afhankelijk van de zaak waar je het over hebt. Argumenten voor het geloof zijn geen argumenten die de wiskundige gebruikt, maar zijn meer verwant aan die van de historicus. Ik ging toen aan de VU colleges geven over ‘verhalende’ theologie. Een verhaal heeft een eigen manier van argumenteren. Denk aan de evangelieverhalen. Die zijn ook een vorm van kunst. Zo verschoof mijn aandacht naar kunst die haar eigen zeggingskracht heeft. Als godsdienstfilosoof ben ik breed georiënteerd en kon zo het vak esthetica gaan geven, ook voor studenten filosofie en letteren.”

U leeft van en met kunst. Hoe was het om maar beperkt naar musea te kunnen?

,,Dat viel wel mee. Er was ook een tijd dat de musea open waren met als voordeel dat je een tijdslot moest reserveren en er weinig mensen waren in het museum zodat je het werk beter kon bekijken.”

En toen de musea weer open waren, waar bent u toen dírect naar toe gegaan? Wat wílde u gewoon zien?

,,In museum Centre Pompidou (Parijs) zag ik een tentoonstelling over de religieuze schilder Rouault die ik in mijn boek had belicht. Indrukwekkend vond ik ook de tentoonstelling Ex Africa over hedendaagse Afrikaanse kunst in Musée du quai Branly in Parijs waarbij de kunstenaars soms aansluiting zochten bij de oudere Afrikaanse kunst.”

U bent de oprichter van Figura Divina, een collectief van onderzoekers op het gebied van kunst en religie verbonden aan Belgische en Nederlandse universiteiten. Wat doen jullie zo al?

,,Wij organiseren eens per jaar symposia over hedendaagse religieuze en spirituele kunst waaruit een publicatie voortkomt. 23 september was er een seminar over een artikel van prof. Marc de Kesel waarin hij betoogde dat er in de moderne kunst een heilige crisis is. 26 november is het symposium In Gods spoor, onder anderen over Maria Magdalena, met conservator Lieke Wijnia van Museum Catharijneconvent en over hedendaagse passies, zoals The Passion , waar Mirella Klomp over publiceerde.”

Religieuze duiding

U stelt: we moeten in gesprek met de huidige cultuur. Waarom is dat zo belangrijk?

,,Dat is zo belangrijk omdat ieder mens beeld van God is. Er is een wederzijdse betrokkenheid tussen God en mens. Abraham Kuyper sprak in verband met de cultuur over Gemene Gratie. Paul Tillich wees in zijn theologie erop dat Gods Geest in heel de cultuur werkt.”

Als we kijken naar het verleden. Kunt iets vertellen over kunstenaars die ook een wereldwijde crisis een religieuze duiding gaven?

,,Ik denk aan Joseph Beuys (1921-1986) die in zijn kunst een eigen christologie geeft, de Christus-impuls. Hij is getroffen door het christelijke thema van dood en opstanding. Maar ook Anselm Kiefer (1946) die in zijn kunst Auschwitz, een breuk in de westerse beschaving, indrukwekkend verbeeldt. Een andere schilder, Lefteris Olympios, vertelde mij dat hij bezig zou gaan met de verbeelding van de ecologische crisis.”

Kunst kan een dialoog oproepen, een vorm van protest zijn of spirituele verdieping geven, betoogt u. Op welke wijze?

,,Veel kunst is profetisch-kritisch. Sommigen zullen Francis Bacon (1909-1992) noemen die de mens nihilistisch verbeeldt. Heel uitdagend en je vraagt je af: is dat de mens als beeld van God? Rosemberg Sandoval (1959) uit Colombia geeft performances die de sociale nood scherp aanwijzen. Je zou dat diaconale kunst kunnen noemen.”

Kruispunt

Als u kijkt naar de Nederlandse kerken hoe zou u die dan typeren? Staan we op een kruispunt in de tijd?

,,De protestantse kerken zijn in het algemeen te eenzijdig een kerk van het oor. God heeft de mens meer zintuigen gegeven om Hem te dienen. Wij hebben gelukkig een rijke muziektraditie. Behalve het orgel en de cantorij zou ook het beeld een functie kunnen hebben in de eredienst. Ik ken overigens ook mooie voorbeelden van kerken die zich meer op hun buurt richten. De Amsterdamse kerk heeft indrukwekkende diaconale projecten.”

Wat baart u zorgen?

,,Dat de kerken te weinig hun spiritualiteit vernieuwen.”

Wat geeft u hoop?

,,De politieke situatie in de wereld geeft weinig hoop. Paus Franciscus is, denk ik, een voorbeeld van een religieus leider die de wereld wijst op de essentie van het evangelie.”

Hoe voorkom je dat mensen de link tussen religieuze kunst, kerk en geloof niet mee kunnen maken?

,,Dat is juist het probleem bij de calvinistische kerken. Anders dan Luther was Calvijn slecht geïnformeerd over de beeldcultuur in het vroege christendom. Het is eigenzinnig om het Tweede Concilie van Nicea (787) dat het beeld van Christus (en dat van heiligen) erkende af te wijzen. Christus is immers beeld van God zoals Paulus schreef in Kollosenzen 1:15. Gezien de huidige gegevens over de Bijbel en de geschiedenis van het christendom is er geen geldige theologische reden om het beeld voor de devotie - en ook voor de kerkdienst - af te wijzen. De protestantse kerken zouden een eigen spiritualiteit inzake het beeld moeten ontwikkelen. Daarom is er nieuwe reformatie nodig van het woord, waar nu te veel de nadruk op ligt. Laten we beeldcultuur óók de ruimte geven.”

Plannen

U bent 75 jaar, bent u nog met nieuw werk bezig en wat zijn uw plannen voor de komende tijd?

,,Nadat ik een boek geschreven heb, is er altijd windstilte. Je moet door iets gepakt worden om een groot project weer te beginnen. Ik heb een inleidend artikel afgerond voor een Engelstalig handboek over kunst en religie evenals een artikel over de Canadese protestantse schilder Emily Carr (1871-1945) die vaak met Van Gogh wordt vergeleken. Ook schrijf ik voor Kerk en Theologie een kroniek voor de synodeleden waarbij ik een pleidooi voer voor het beeld in de kerk, zoals ik ook net noemde.”

Nieuws

Meest gelezen